ପମ୍ପା ସରୋବର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛମାନଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲ ଲତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ପମ୍ପା ତଟର ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନେ, ବାତାସରେ ତାଙ୍କ ଶାଖା ଦୋଳିଉଛି, ଏହି ଗଛମାନେ ଏକାଠି ଦଣ୍ଡାଇଛନ୍ତି। ଲତାମାନେ ମଦୋନ୍ମତା ନାରୀମାନଙ୍କ ପରି ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟରୁ ଅରଣ୍ୟ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ବାତାସ ମନେ ହେଉଛି ଅନେକ ସୁଗନ୍ଧର ମାଧୁର୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ, କିଛି ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ଗନ୍ଧ ମଧୁ ପରି ମିଠା। କିଛି ଗଛ କଳିରେ ଆଛି, ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି; ‘ଏହା ନୂତନ, ଏହା ମଧୁର, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଛି’ ଏପରି ଲାଗେ। ମଧୁମକ୍ଷୀ ଆକର୍ଷଣରେ ମତ୍ତ, ଫୁଲରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ, ପଛରେ ଲୁଚିଯାଏ, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଚାଲିଯାଏ; ଏହି ମଧୁ ଖୋଜୁଥିବା ମକ୍ଷୀମାନେ ପମ୍ପାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଛ ଗଛ ଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛନ୍ତି। ଜମି ଉପରେ ସ୍ୱୟଂ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲର ଗୁଛ ଛିଟିଯାଇଛି, ଏହା ଶିଳାଶୟ୍ୟା ପରି ମନୋହର ଲାଗୁଛି। ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଛିଟିଯାଇଛି, ଶିଳାମାନେ ଚଉଡ଼ା ଓ କନ୍ଧରାଙ୍ଗ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଶୀତକାଳରେ ଗଛମାନେ ଫୁଲିଉଠିଛନ୍ତି; ଫୁଲ ମାସରେ ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ଗଛମାନେ ପ୍ରେମର ସ୍ପର୍ଶରେ ଫୁଲିଉଠିଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷୀର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି; ତାଙ୍କ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଶାଖାମାନେ ଭାସ୍ୱର ହୋଇଯାଉଛି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏଠାରେ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଉଛି, ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି, ଯେପରି ଅନୁରାଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଏହି ମନୋହର ରୂପ ସତ୍ୟିକି ଅତି ଉତ୍ତମ; ତାଙ୍କ ଗୁଣ ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯଦି ସେଇ ଧର୍ମପରାୟଣା ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ଏଠାରେ ବାସ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ହେ ରଘୁନାୟକ, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ କିମ୍ବା ଅଯୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିନଥାନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସିତା ସହ ଏହି ଶୋଭନ ମେଖଳାରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥାନ୍ତି, ମୋ ମନେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଆସୁନଥାନ୍ତା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା ହେଉନଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ, ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମୋରେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଶିତଳ ଜଳ ଯାହା ରାଜହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରି ରହିଛନ୍ତି, ତାହିଁରେ ନୀଳ କମଳ ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଅଛି। ପମ୍ପା ଅଧିକ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ ଲାଗୁଛି, ଏଠାରେ ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ସ୍ୱର ଲାଗିଛି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୟାମଲା, ପଦ୍ମନୟନା, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ଦେଖ, ସେଠାରେ ଶୋଭାମୟ ଢାଳରେ ହରିଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି; ମୁଁ ମଧୁର ମୃଗାକ୍ଷୀ ବୈଦେହୀରୁ ବିୟୋଗରେ ଏଉଁ ହରିଣମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମଣ କରି ହୃଦୟରେ ବେଦନା ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯଦି ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ସବୁ ଠିକ୍ ହେଇଯିବ। ନିଶ୍ଚୟ, ସୌମିତ୍ରି, ଯଦି ଶିଥିଳ କଟି ବୈଦେହୀ ମୋ ସହିତ ପମ୍ପାର ଶୁଭ, ପବିତ୍ର ବାୟୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି, ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି। ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପା ଅରଣ୍ୟର କମଳ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳ ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା, ଶୁଭ ଓ ଶୋକ ନାଶକ ପବନ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମୋର ଶ୍ୟାମଲା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନା ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗିତ, ସେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଅସହାୟ ହୋଇ? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଜନକ ଯଦି ମୋତେ ପ୍ରସ୍ନ କରିବେ, ‘ସୀତା କେମିତି ଅଛି?’—ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ଯିଏ ମୋ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ସେ ସୀତା ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ସେ ବିନା, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି—ଯିଏ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ସହିତ ଆସିଥିଲେ, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ? ସେଇ ମୋ ପ୍ରିୟାର ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ନୟନ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ମୁହଁ ଦେଖିନଥିବାରୁ, ମୋ ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଉଛି। କେବେ ମୁଁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀଙ୍କର ନିର୍ମଳ, ମଧୁର, ମଙ୍ଗଳମୟ ଅନୁକୂଳ ବାଣୀ, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ହସ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଣିପାରିବି? ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ଭଲ ପ୍ରେମରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲି, ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ନାରୀ ମୋତେ ଆନନ୍ଦରେ କହିଥିଲେ, ଯେପରି ସେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କୌଶଳ୍ୟା ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ‘ମୋ ସ୍ନୁଷା କେଉଁଠି?’—ମୁଁ କ’ଣ କହିବି, ହେ ରାଜପୁତ୍ର? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାଅ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯିଏ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି; କାରଣ, ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶୋକ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାନ୍ତି ଦେଇ କହିଲେ, “ଆପଣ ଆତ୍ମସଂୟମ ଧରନ୍ତୁ, ଭଲ ହେଉ। ଶୋକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ଭାବନା ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ଆସେନାହିଁ। ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଯେପରି ଭିଜା ପତି ଅତ୍ୟଧିକ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ସେପରି ଅତି ଆସକ୍ତି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ରାବଣ ଯଦି ପାତାଳକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ରାଘବ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଟାଳିପାରିବ ନାହିଁ। ଆମେ ପ୍ରଥମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିବା; ପରେ ସେ ସୀତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁ ହେବ।