ପମ୍ପା ସରୋବର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ଶାଲମଳୀ ଓ କିଂଶୁକ ଗଛ, ରକ୍ତ କୁରବକ, ତିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ଏହି ଉପବନରେ ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛ ବି ଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲରେ ଭରିଆଁ ଥିଲା ଏବଂ ଫୁଲ ଲତା ଗଛକୁ ବେଢ଼ି ଦେଇଥିଲା। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପା ଉପବନର ଏହି ସୁନ୍ଦର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ, ବାୟୁରେ ତାଙ୍କର ଶାଖା ଡାଲି ହିଲୁଚି, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଦଣ୍ଡ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଉଁଛନ୍ତି।” ଏଠାରେ ଲତାମାଳା ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ମଦମତ ରାଜନୀ ମହିଳାମାନେ ଯେପରିକି ଉତ୍ସବରେ ଏକ ଗଛରୁ ଅନ୍ୟ ଗଛ, ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼, ବନରୁ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ବାୟୁ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧର ରସ ଉପଭୋଗ କରି ମନରେ ଅନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। କିଛି ଗଛ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲରେ ଭରିଗଲା, ସେଗୁଡ଼ିକର ଗନ୍ଧ ମଧୁ ପରି ମିଠା। କିଛି ଗଛ ଅଧିକାଂଶ କୁଡ଼ି ମାତ୍ର ତଳିଛି, ତାହା ଅନ୍ଧକାର ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି; ଦେଖିଲେ ଲାଗେ—“ଏହା ତ ପ୍ରକୃତ ତରୁଣ, ଏହା ମିଠା, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଛି।” ମଧୁ ପ୍ରେମରେ ମତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଫୁଲ ଭିତରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ, ପରେ ଲୁଚିଯାଇ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ; ଏହି ମଧୁ ଆଶା କରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକା ପମ୍ପା ତଟରେ ଗଛରେ ଗଛରେ ଘୁରୁଛି। ଏଠାରେ ମାଟି ଉପରେ ନିଜେ ଝଡ଼ିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲମାଳା ଚାରିପଟେ ଛିଟି ରହିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ପଥିକମାନେ ପଥର ଶଯ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି। ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ପଥର ତଳ ଆକାରରେ ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ତା'ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଛିଟି ରହିଛି। ଏହି ଶୀତ ଋତୁରେ ଗଛମାନେ ଫୁଲିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଫୁଲିବା ମାସରେ ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ମିଶି ଫୁଲିଯାଉଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଏକାଉଁଠି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାରାକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ତାଙ୍କର ଶାଖା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଲୋକିତ ହୋଇଯାଉଛି। ଏଠାରେ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ବିଲିନ ହୋଇ, ତାର ସାଥିନୀ ସହ ଖେଳିବାରେ ମନ ଲଗାଇଛି, ଯେପରିକି ଅନୁରାଗକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଚମତ୍କାର ରୂପ ଏଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ରାମ କହିଲେ, “ଯଦି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମହିଳାକୁ ଏଠି ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠି ବସିପାରିଥାନ୍ତି, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ୱର୍ଗକୁ କିମ୍ବା ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବି ନାହିଁ। ସେଥିରେ ମୋ ପ୍ରିୟା ସହ ଏହି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରାନ୍ତରେ ବିହାର କରିଥାନ୍ତି, ମୋର ମନରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଆସୁନଥାନ୍ତା, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁନଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଉପବନରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ, ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା, ମୋର ମନରେ କେବଳ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛନ୍ତି।” “ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଶୀତଳ ଜଳ ଦେଖ, ଯାହା ପଦ୍ମରେ ଭରିଆଁ, ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ଖେଳୁଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ଏଠି ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରି ଉଝାଗୁଜି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଛି, ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀ ଏଠି ଆସୁଛନ୍ତି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ମଞ୍ଜୁ ଧ୍ୱନି ହେଉଛି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଶବ୍ଦ ମୋର ମନରେ ଆଗୁନ ଲଗାଉଛି, ଯେପରିକି ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୟାମଳ, ପଦ୍ମନୟନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କର ସାଥିନୀ ସହ ଖେଳୁଛନ୍ତି; ଯେପରିକି ମୁଁ ମୋର ମୃଗନୟନୀ ବୈଦେହୀ ବିୟୋଗରେ ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଛି।” “ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ପାହାଡ଼ରେ, ମଦମତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଘନ ଭିଡ଼ରେ ରହିଛନ୍ତି, ଯଦି ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସବୁ କିଛି ଭଲ ହୋଇଯାଏ। ସୌମିତ୍ରି, ଯଦି କୃଶକଟି ବୈଦେହୀ ମୋ ସହିତ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପମ୍ପାର ବାୟୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପା ଉପବନର ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳ ଗନ୍ଧବାହି ବାୟୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ଏହି ବାୟୁ ଶୋକ ଦୂର କରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।” “ମୋର ପ୍ରିୟା, ଶ୍ୟାମଳ ଓ ପଦ୍ମନୟନୀ, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସେ ଅସହାୟ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଯଦି ରାଜା ଜନକ ସତ୍ୟବାଦୀ ଧର୍ମାତ୍ମା, ସେ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରଜାସଭାରେ ସୀତାଙ୍କର ଖବର ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି? ସେ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଥିଲି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ—ସେ ମୋର ପ୍ରିୟା ସୀତା ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ସେ ବିନା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବି—ସେ ଯିଏ ମୋ ସହ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆସିଥିଲେ, ମୋର ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଦେଖୁନଥିଲି—ଯେଉଁଥିରେ ପଦ୍ମ ପରି ଫୁଲିଥିବା ନୟନ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ଶୋଭାମୟ ଓ ନିର୍ମଳ—ମୋର ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଉଛି। କେବେ ମୁଁ ବୈଦେହୀର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମୃଦୁ ହସ୍ୟ ଓ ମିଠା କଥା, ଯାହା ଧର୍ମମୟ ଓ ଉପକାରକ, ଶୁଣିପାରିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ? ଯେତେବେଳେ ସେ ଶ୍ୟାମଳା ମୋତେ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ବିୟୋଗବିହ୍ୱଳ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ କଥା କହିଥିଲେ, ସେ ସମୟ କେବେ ଆସିବ?” “ଏହି କଥା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ କୌଶଲ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଓ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମର ହୋଇ, ‘ମୋ ଝିଅ ଭାଉଜ କେଉଁଠି?’ ବୋଲି ପଚାରିବେ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ, ଯିଏ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି; କାରଣ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୟହୀନ ମନେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଅଚଳ କଥା କହିଲେ: “ଆପଣ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତୁ, ରାମ, ସବୁ ଭଲ ହେଉ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନରେ ଆସେ ନାହିଁ।