ପମ୍ପା ପର୍ବତର ଶିଖର ଉପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ସେଥିରେ କେତକୀ, ଉଦାଳ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶପା ଓ ଧବ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶାଲମଳି, କିଂଶୁକ ଓ ରକ୍ତ କୁରବକ ଗଛ, ତିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛମାନେ ଫୁଲରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି; ଏମିତି ଫୁଲ ଲତାମାନେ ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଝାପଟି ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶିଖର ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲରେ ଢାକିଯାଇଛି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ପମ୍ପାର ଏହି ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଗଛ, ତାଙ୍କର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ବାତାସରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ଏହି ଗଛମାନେ ଏକାଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ।” ଏଠାରେ ଲତାମାନେ ମଦମାତା ରାଜନୀକୁମାରୀମାନେ ପରି ଏକ ଗଛରୁ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ, ପର୍ବତରୁ ପର୍ବତକୁ, ଅରଣ୍ୟରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଉଛି। ବାତାସ ଏଠି ଅନେକ ସୁଗନ୍ଧର ରସ ଭୋଗ କରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି; କିଛି ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧ ମଧୁ ପରି ମିଠା। କିଛି ଗଛ ଅଙ୍କୁରରେ ଢାକିଯାଇଛି, ତେଣୁ ଅନ୍ଧାରା ଦେଖାଯାଉଛି; କିଏ ଏହାକୁ ଦେଖି କହିପାରେ, “ଏହା ତାଜା, ଏହା ମିଠା, ଏହା ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ।” ମଧୁମାକି ଆସକ୍ତିରେ ଫୁଲରେ ଲୀନ ହୁଏ, ତାପରେ ଲୁଚିଯାଇ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଉଡ଼ିଯାଏ; ଏହି ମଧୁ ଖୋଜୁଥିବା ମଧୁମାକି ପମ୍ପା ତଟର ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଉଛି। ଏଠାରେ ମାଟିରେ ନିଜେଁ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଫୁଲମାନଙ୍କର ଗୁଛ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ଶିଳାଶାୟା ପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ପର୍ବତ ଢାଳିରେ ଶିଳାମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଓ କନକ ରଙ୍ଗରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଅନେକ ଫୁଲ ତାହାକୁ ଢାକିଦେଇଛି। ଦେଖ, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଶୀତ ଋତୁରେ ଗଛମାନେ କିପରି ଫୁଲିଉଠିଛନ୍ତି; ଫୁଲିବା ମାସରେ ଗଛମାନେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟଉଁଠି ଛୁଇଁ ଫୁଲିଉଠିଛନ୍ତି। ମଧୁମାକିର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଗଛମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକୁଛି ପରି ଲାଗେ; ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଶୋଭିତ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏଠି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ପରିଷ୍କୃତ ଜଳରେ ଡୁବି ତାଙ୍କ ଜୋଡ଼ି ସହ ଖେଳୁଛି, କାମନାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରୁଛି। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଯଥାଯଥି ଅଛି; ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ରାମ କହିଲେ, “ଯଦି ସେ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏଠି ରହିପାରିବାକୁ ମିଳେ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବିନାହିଁ। ଏଠି ସେଙ୍ଗଠି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମେଡ଼ରେ ତାଙ୍କ ସହ ଅବସ୍ଥାନ କରିଲେ, ମୋର କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନ ଥାଏ, କିଛି ଆଉ ଚାହିଁବିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟର ନାନା ଫୁଲ ଓ ଅନେକ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା ମୋର ମନରେ ଦୁଃଖର ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ଦେଖ, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଶୀତଳ ପଦ୍ମାକୁ ଭରିଥିବା ଜଳ, ଯେଉଁଠି ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ଏଠି ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ, ବଡ଼ ଜନ୍ତୁମାନେ ଓ ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଅବାଜରେ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏଠି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ବିୟୋଗବେଦନାକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରୁଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋର କଳା, ପଦ୍ମନୟନ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଦେଖ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଢାଳିରେ ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କର ସଂଗିନୀ ସହ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧୁର ମୃଗନୟନୀ ବୈଦେହୀରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠି ଭିତରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି। ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ ଉପରେ, ଯେଉଁଠି ମଦମାତା ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସବୁ ଠିକ୍ ହୋଇଯାଏ। ଏହି କଳା କଟିବନ୍ଧା ବୈଦେହୀ ମୋ ସହ ପମ୍ପାର ଶୁଭ୍ର ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଲେ, ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି। ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପାର ପବିତ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳ ଗନ୍ଧ ଭରା ଶୁଭ୍ର ବାୟୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ମୋର କଳା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନୀ ପ୍ରିୟା, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତିନି କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ? ଯଦି ଜନକ ମହାରାଜ ଲୋକସଭାରେ ସୀତାଙ୍କର ଖବର ପଚାରିବେ, ମୁଁ କଣ କହିବି? ସେ ଯିଏ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ କହିବାରେ, ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳିତ—ସେ ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତା ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ସେ ବିନା, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି? ସେ ଯିଏ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ସହ ଚାଲିଥିଲେ, ମୋ ମନ ବିକଳ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଯେଉଁଠି ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ଖିଲିଥାଏ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ନିର୍ମଳ, ଶୋଭାୟମାନ—ସେ ମୁହଁ ଦେଖିପାଉନାହିଁ, ମୋ ମନ ଡୁବିଯାଉଛି। କେବେ ମୁଁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ଅପୂର୍ବ, ଧର୍ମମୟୀ, ମଧୁର, ଉପକାରକ, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ହସରେ ଅଳଙ୍କୃତ ବୈଦେହୀଙ୍କର ମିଷ୍ଟି କଥା ଶୁଣିପାରିବି? ସେ କଳାବର୍ଣ୍ଣା, ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ପ୍ରେମପୀଡିତ ଦେଖି, ସେ ଧର୍ମନୀ ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଭୁଲି ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି, ହେ ରାଜକୁମାର, ଯଦି କୌଶଲ୍ୟା ଜିଅ, ଜ୍ଞାନବନ୍ତି, ମୋ ପୁତୁହୁଁ କେଉଁଠି—ବୋଲି ପଚାରିବେ, ମୁଁ କଣ କହିବି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାଅ, ଭାଇଭଉଣ୍ଡକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖ; କାରଣ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ରାମ ଜେତେବେଳେ ଅନୁତାପ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏପରି ଉଚିତ ଓ ଅଚଳ ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ, ରାମ, ସବୁ ଭଲ ହେଉ। ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଏପରି ଚିନ୍ତା ଆସେନାହିଁ। ବିୟୋଗ ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ତେଲବତୀକୁ ଆଗୁନରେ ଅତି କାଠିନ୍ୟରେ ଧରିଲେ, ତାହା ଝାଲିଯାଏ। ଯଦି ରାବଣ ପାତାଳକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ସେ କେବେ ତୁମଠାରୁ ପଳାଇପାରିବେନାହିଁ, ହେ ରାଘବ। ଆମେ ପ୍ରଥମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିବା; ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବ କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବ।