ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପମ୍ପା ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଢାଳରେ ଦେଖ, କର୍ଣ୍ଣିକର ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲ ଫୁଟି ରୂପରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତ ରାଜା ରତ୍ନ ଓ ଖଣିଜ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଛି, ପବନର ଝୋକାରେ ଏହାର ଧୂଳି ଚମକି ଉଠୁଛି। ପର୍ବତ ଢାଳ ଚାରିପଟେ କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ଫୁଲେଇ, ପତ୍ର ବିନା ହେଉଛି ମଧୁର ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ପମ୍ପା ନଦୀ କୂଳରେ ଚମ୍ପା, ମଲ୍ଲିକା, ପଦ୍ମ ଓ କରବୀର ଗଛ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭିଜି ଫୁଲେଇଛି। କେତକୀ, ସିନ୍ଦୁବାର, ବସନ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଓ ମଧୁମତୀ ଲତା, ଏବଂ ମଲ୍ଲିକା ଗଛ ସାରାଏଁ ଫୁଲେଇଛି। ଚିରିବିଲ୍ବ, ମଧୁକ, ବଞ୍ଜୁଳ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଫୁଲେଇଛି। ପଦ୍ମକ ଓ ନୀଳ ଫୁଲର ଅଶୋକ ଗଛ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛି; ଲୋଧ୍ର ଗଛ ସିଂହ ଦାଡ଼ି ପରି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ପର୍ବତ ଢାଳରେ ଦାନ୍ତିଛି। ଏଠାରେ ଅଙ୍କୋଳ, କୁରଣ୍ଟ, ଚୂର୍ଣ୍ଣକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆମ୍ବ, ପାଟଳ ଓ କୋବିଦାର ଗଛ ମଧ୍ୟ ଫୁଲେଇଛି। ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ସହିତ କେତକୀ, ଉଦାଳ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶପା ଓ ଧବ ଗଛ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି ଶାଲ୍ମଳୀ, କିମ୍ଶୁକ ଓ ଲାଲ୍ କୁରବକ ଅଛି; ତିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଫୁଲେଇଛି। ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଫୁଲେଇ, ବିଭିନ୍ନ ଲତା ତାଙ୍କୁ ବେଢ଼ି ତାଲ ଫୁଲ ଦେଖାଯାଉଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପା ଉପତ୍ୟକାର ଏହି ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ, ପବନରେ ତାଙ୍କର ଶାଖା ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ଏହି ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ଦାନ୍ତିଛନ୍ତି। ଏଠି ଲତାମାଳାଗୁଡ଼ିକ ମଦୋନ୍ମତ ରାଜନୀମାନଙ୍କ ପରି ଏକ ବୃକ୍ଷରୁ ଅନ୍ୟ ବୃକ୍ଷ, ପର୍ବତରୁ ପର୍ବତ, ବନରୁ ବନକୁ ଚାଲିଯାଉଛି। ପବନ ଏଠି ଅନେକ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଭୋଗ କରି ସମ୍ମୁଖ ହେଉଛି; କିଛି ବୃକ୍ଷ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧ ମଧୁ ପରି ଲାଗୁଛି। କିଛି ବୃକ୍ଷ ମୁଗୁଡ଼ିରେ ଢାକିଯାଇ, ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି; କେହି କହିପାରେ—'ଏହା ନୂତନ, ଏହା ମଧୁର, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଛି'। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଫୁଲରେ ଲୁଚିଯାଇ, ପୁଣି ଅନ୍ୟଠାରେ ଉଡ଼ିଯାଏ; ଏହି ମଧୁ ଚାହୁଁଥିବା ମକ୍ଷିକା ପମ୍ପା କୂଳରେ ବୃକ୍ଷରୁ ବୃକ୍ଷକୁ ଘୁରିଯାଉଛି। ଏଠି ମାଟିରେ ସ୍ୱୟଂ ଝଡ଼ିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲମାଳିକା ଛିଟିଯାଇ, ପଥର ଶଯ୍ୟା ପରି ମନୋହର ହୋଇଯାଇଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସେହି ପର୍ବତ ଢାଳରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ପଥର ଚୌଡ଼ା ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଶୀତ ଋତୁରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲେଇଯାଉଛନ୍ତି; ଫୁଲ ମାସରେ ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ବୃକ୍ଷମାନେ ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଶରେ ଫୁଲେଇଯାଉଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଶାଖା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଉଠିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏଠି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଇ, ତାର ସାଥୀ ସହ ଖେଳୁଛି, ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରୁଛି। ମନ୍ଦାକିନୀର ଏହି ମନୋହର ରୂପ ସଂସାରରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହାର ଗୁଣ ଏଉଁ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯଦି ସେ ଧର୍ମପରାୟଣା ମହିଳା ଦେଖାଯିଅନ୍ତି ଏବଂ ଏଠି ରହିପାରିବାକୁ ମିଳିଯାଏ, ରଘୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବିନାହିଁ। ସେ ଯଦି ଏହି ମନୋହର ଉପବନରେ ମୋ ସହ ଅନନ୍ଦ କରିଥାନ୍ତି, ମୋର କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଥାନ୍ତାନାହିଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଁଥାନ୍ତିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା ମୋତେ ବିରହ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ଶୀତଳ ପଦ୍ମ ଜଳକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ଆଉ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଛି, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେ ଆସନ୍ତି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକରେ ମନ୍ଦିର ଗଞ୍ଜିଉଛି। ଏଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ବିରହ ଆଗ୍ନିକୁ ଆହୁରି ଭଡ଼ାଉଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୟାମବରଣ, ପଦ୍ମନୟନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ପର୍ବତ ଢାଳରେ ହରିଣ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ସହ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଯେପରି ମୁଁ ବିଦେହୀ ବିନା ଏଠି ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରୁଛି, ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଉଛି। ଏଠି ମନୋହର ପର୍ବତରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସବୁ କିଛି ଠିକ୍ ହୋଇଯାଏ। ସତ୍ୟ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଯଦି ଶିଥିଳ କଟିବଳୀ ବିଦେହୀ ମୋ ସହ ପମ୍ପାର ନିର୍ମଳ ମଙ୍ଗଳମୟ ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିଥାନ୍ତି। ପମ୍ପା ଅରଣ୍ୟର ଏହି ଶୁଭ, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଗନ୍ଧବାହୀ ପବନ ଯେଉଁମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କାରଣ ଏହି ପବନ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ମୋର ଶ୍ୟାମବରଣ, ପଦ୍ମପତ୍ରନୟନୀ ପ୍ରିୟା, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ—ସେ ଦୟାହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଜନକ, ଯଦି ଲୋକସଭାରେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିବେ, ମୁଁ କଣ କହିବି? ସେ ଯିଏ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଏସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବନବାସ ପାଇଥିଲି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ—ସେ ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ସେ ବିନା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି—ସେ ଯିଏ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ମୋ ସହ ଚାଲିଥିଲେ, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ପଦ୍ମ ପରି ନୟନ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଓ ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ ରୂପ—ମୋ ମନ ଡୁବିଯାଉଛି। କବେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ବିଦେହୀଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଧର୍ମମୟ, ମଧୁର ଓ ଉପକାରକ କଥା, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ହାସିରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଣିପାରିବି? ସେ ଶ୍ୟାମବରଣା, ମୋତେ ବନେ ମୋହ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ କହିଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଅଯୋଧ୍ୟାରେ, ରାଜପୁତ୍ର, ମୁଁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କଣ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଜ୍ଞାନବତୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ପଚାରିବେ—'ମୋ ଝିଅଁ ଘରୁଆ କେଉଁଠି?