ପମ୍ପା ସରୋବର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏଠିରେ ଯେଉଁ ପବନ ଚଳିଛି, ତାହା କମଳର ରେଶମ ଗନ୍ଧରେ ମିଶି, ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି; ଏହା ମନେ ହୁଏ ମୋ ସୀତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ପରି, ମୃଦୁ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଦେଖ, ପମ୍ପା ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଢାଳରେ କର୍ଣ୍ଣିକର ଗଛମାନେ ଫୁଲି ଉଠିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଡାଳ ଏତେ ରୂପଶାଳୀ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜରେ ଶୋଭିତ, ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଧୂଳିରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ଲଗିଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ତୁମେ ଦେଖ, କିମ୍ଶୁକ ଗଛମାନେ ପତ୍ରହୀନ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଏତେ ଲାଲ ଓ ଶୋଭାମୟ, ଯେପରି ଆଗୁନି ଜଳୁଛି। ପମ୍ପା ତଟରେ ମଲ୍ଲିକା, ମଲ୍ଲି, କମଳ ଓ କରବୀର ଗଛମାନେ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ଫୁଲି ଉଠିଛନ୍ତି। କେତକୀ, ସିନ୍ଦୁବାର, ବସନ୍ତର ଫୁଲ ଦେଇଥିବା ଗଛ, ମଧୁବୀ ଲତା ଓ ମଲ୍ଲିକା ଗଛମାନେ ସମସ୍ତଂ ସ୍ଥାନରେ ଫୁଲିଛନ୍ତି। ଚିରିବିଳ୍ବ, ମଧୁକ, ବଞ୍ଜୁଳ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲି ଉଠିଛନ୍ତି। ପଦ୍ମକ ଓ ନୀଳ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଅଶୋକ ଗଛମାନେ ଏଠି ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି; ଲୋଧ୍ର ଗଛମାନେ ସିଂହମୁଣ୍ଡ ପିତା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଅଂକୋଳ, କୁରଣ୍ଟ, ଚୂର୍ଣ୍ଣକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆମ୍ବ, ପାଟଳ ଓ କୋବିଦାର ଗଛ ମଧ୍ୟ ଫୁଲ ଲଗାଇଛି। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଅର୍ଜୁନ, କେତକ, ଉଦାଳ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶପା ଓ ଧବ ଗଛମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଶାଲ୍ମଳୀ, କିମ୍ଶୁକ ଓ ଲାଲ କୁରବକ, ତିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛମାନେ ଫୁଲ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଡାଳକୁ ଫୁଲ ଲତା ଘେରି ରହିଛି। ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପାର ଏତେ ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନେ ପାଖପାଖି ଦଣ୍ଡାଇଛନ୍ତି, ପବନରେ ତାଙ୍କର ଶାଖା ଉଡ଼ୁଛି। ଲତାମାନେ ମଦମସ୍ତ ରାଜନୀ ଭଳି ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ବାୟୁ ଅନେକ ଗନ୍ଧ ରସ ଉପଭୋଗ କରି ମନେ ହୁଏ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛି; କିଛି ଗଛ ମଧୁ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଯାଇଛି। କିଛି ଗଛ କିଞ୍ଚିତ୍ କଳିରେ ଢାକି ଥିବାରୁ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି; ‘ଏହା ତାଜା, ଏହା ମିଠା, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଛି’ ବୋଲି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ। ମଧୁରାଗରେ ମତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତାପରେ ଲୁଚି ଅନ୍ୟଏଠିକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ; ଏହି ମଧୁ ଆଶାରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପମ୍ପା ତଟର ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଛି। ଏଠିର ଭୂମି ନିଜେ ଝଡ଼ିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲ ଗୁଛରେ ଛାଉଁଛି, ମନେ ହୁଏ ପଥର ଶୟନାଗାର ଭଳି ଶିତଳ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ସୌମିତ୍ରି, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଶିଳା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଝାଉଁଛି, ତାହା ସୁନା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଶୀତ ଋତୁରେ ଏଠି ଗଛମାନେ ଫୁଲିଉଠିଛି; ଫୁଲ ମାସରେ ଗଛମାନେ ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଶରେ ଫୁଲିଉଠିଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥିବା ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି; ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଶୋଭା ଶାଖା ଅତି ଚମକୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏଠି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ବିଲିନ ହେଉଛି, ତାର ସାଥୀ ସହ ଖେଳୁଛି, ମନେ ହୁଏ କାମନାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଚମତ୍କାର ରୂପ ଯଥାଯଥି ଲାଗୁଛି; ତାଙ୍କର ଗୁଣ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯଦି ସେ ଧର୍ମମୟା ସୀତା ଏଠି ଦେଖାଯାଏ, ଏଠି ରହିପାରିବାକୁ ମିଳିଯାଏ, ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବି ନାହିଁ। ସେ ସହ ଏହି ଶୋଭାମୟ ମୈଦାନରେ ଖେଳିବା ସମୟରେ, ମୋର ମନେ କେବେ ଦୁଃଖ ଆସିବ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଇଚ୍ଛା ହେବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମନୋହର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ, ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା, ମୋତେ କେବଳ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଶିତଳ ଜଳ ଦେଖ, କମଳରେ ଭରିଥିବା, ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଯାଉଥିବା। ପମ୍ପା ଏଉଁଠି ଅଧିକ ଚମକୁଛି, ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଭରିଛି, ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ପଶୁମାନେ ଆସୁଛନ୍ତି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଛି। ଏଠିର ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ଅନୁରାଗକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୟାମଳ, କମଳନୟନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ସେଇ ଶୋଭାମୟ ଢାଳରେ ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ସହ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଯେପରି ମୁଁ ମୋ ମୃଗନୟନୀ, ବୈଦେହୀ ବିନା ବିୟୋଗେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏଠି ହେଉଛି। ଏହି ମନୋହର ପାହାଡ଼ରେ, ଯେଉଁଠି ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସବୁ କିଛି ଭଲ ହୋଇଯାଏ। ସୌମିତ୍ରି, ଯଦି ଶିଥିଳ କଟିବଳୀ ବୈଦେହୀ ମୋ ସହିତ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ପମ୍ପାର ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପା ଅରଣ୍ୟର ଏହି ବନପବନ, କମଳ ଓ ନୀଳ କମଳର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା, ଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ ହରାଇଦେଇଥିବା, ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମୋର ଶ୍ୟାମଳ, କମଳପତ୍ର ନୟନୀ, ବିୟୋଗିନୀ ପ୍ରିୟା—ସେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କିପରି ଏତେ ଅସହାୟ ହୋଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଜନକ ଯଦି ଲୋକମଝିରେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିବେ, ମୁଁ କଣ କହିବି? ସେ ଯିଏ ମୋ ପଛରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ—ସେ ବୈଦେହୀ ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ବିନା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜୀବନ ଚାଲାଇବି—ସେ ଯିଏ ମୋ ସହ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆସିଥିଲେ, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାରୁ, ଯାହା କମଳ ଫୁଟିଥିବା ପରି ନୟନ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ଶୋଭାମୟ, ନିର୍ମଳ, ମୋ ମନ ଏକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଉଛି।