ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ସିତାଙ୍କର ଅଞ୍ଜଳି ଆଖି ପ୍ରତି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ଏହି ପମ୍ପା ସରୋବରର ପଦ୍ମ କୁଳି ଓ ପତ୍ରକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ମନେ ପଡ଼େ। ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିବା ହଳକା ପବନ ଯେଉଁଠି ଉଡ଼ୁଛି, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେ ଏହି ସିତାଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ, ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତୁମେ ପମ୍ପା ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଢାଳରେ ଦେଖ, କିପରି ସେଠାରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲିଉଠିଛି। ଏହି ପର୍ବତରାଜ ନିଜର ଖଣିଜ ଧନରେ ଶୋଭିତ, ପବନର ଝୋକାରେ ଚମତ୍କାର ଧୂଳି ଉଡ଼ୁଛି। ପର୍ବତ ଢାଳରେ କିଂଶୁକ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲ ଛଡ଼ି, ପତ୍ର ବିନା ଦେହି, ଚାରିପଟେ ଆଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳିଉଛି। ପମ୍ପା ତଟରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ, ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ପଦ୍ମ, କରାବଲ୍ଲି, ସବୁ ଫୁଲିଉଠିଛି, ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭିଜିଯାଇଛି। କେତକୀ, ସିନ୍ଦୁବାର, ବସନ୍ତରେ ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମାଧବୀ ଲତା ଓ ମଲ୍ଲିକା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଫୁଲିଉଠିଛି। ଏଠି ଚିରିବିଲ୍ବ, ମଧୁକ, ବଞ୍ଜୁଳ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ତିଳକ, ଓ ନାଗ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଉଠିଛି। ପଦ୍ମକ ଗଛ ଆଲୋକିତ, ନୀଳ ଫୁଲ ଥିବା ଅଶୋକ ଗଛ ଫୁଲିଉଠିଛି, ଲୋଧ୍ର ଗଛ ରୂପା ସିଂହ ତଳକୁ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଆଣିଛି। ଏଠି ଅଙ୍କୋଳ, କୁରଣ୍ଟ, ଚୂର୍ଣ୍ଣକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆମ୍ବ, ପାଟଳ, କୋବିଦାର ଗଛ ଫୁଲିଉଠିଛି। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସହିତ କେତକୀ, ଉଦାଳ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶପା ଓ ଧବ ଗଛ। ଏଠି ଶାଲମଳି ଓ କିଂଶୁକ ଗଛ ଅଛି, ଲାଲ କୁରବକ, ତିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଉଠିଛି। ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛ ଫୁଲିଉଠିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ଫୁଲ ଲତା ଘେରିଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏଠି ପମ୍ପା ତଟରେ ଅନେକ ଚମତ୍କାର ଗଛ, ପବନରେ ଡାଳ ହେଉଛି, ଏମିତି ଏହି ଗଛମାନେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଦାଡ଼ିଛନ୍ତି। ଲତାମାନେ ମଦୋନ୍ମତା ନାରୀମାନେ ପରି ଗଛରୁ ଗଛ, ପର୍ବତରୁ ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟରୁ ଅରଣ୍ୟ ଗଲାପରି ଚଳିଯାଉଛନ୍ତି। ପବନ ଅନେକ ଗନ୍ଧର ମଜା ଉଠାଇ ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କିଛି ଗଛ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ହୋଇଯାଇଛି। କିଛି ଗଛ ମୁଗୁଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏମିତି ଲାଗୁଛି—ଏହା ନୂତନ, ଏହା ମଧୁର, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଯାଇଛି। ମଧୁମାସ୍ତ ମୋହିତ ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ପରେ ଲୁଚିଯାଇ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଚାଲିଯାଉଛି; ଏହି ମଧୁ ଖୋଜୁଥିବା ମକୁଣ୍ଡ ପମ୍ପା ତଟର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଛି। ଏଠି ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ଫୁଲ ଝଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବା ମାଟି ଶିଳା ଶଯ୍ୟା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସେଠି ପର୍ବତ ଢାଳରେ ରଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶିଳା ଚୌଡ଼ା ଓ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀତ ଋତୁରେ ଗଛ ଫୁଲିଉଠିଛି; ଫୁଲିବା ମାସରେ ଗଛମାନେ ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଫୁଲିଉଠିଛି। ମଧୁମକୁଣ୍ଡର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଏକଅନ୍ୟକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି; ତାଙ୍କର ଡାଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏଠି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳରେ ବିଲିନ ହେଉଛି, ତାଙ୍କର ସଂଗିନୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି, ମନେ ହୁଏ କାମନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟର ଶୋଭା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ; ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସାରାଜଗତ୍ ବିଖ୍ୟାତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯଦି ସେ ଧର୍ମପରାୟଣା ସିତା ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ଏଠି ରହିପାରିଲେ, ରଘୁବଂଶ ଶିରୋମଣି, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବି ନାହିଁ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ପ୍ରାନ୍ତରେ ସେଙ୍କୁ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ, ମୋ ମନେ କେବେ ଦୁଃଖ ଆସିବ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା ରହିବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟର ନନ୍ନା ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ, ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା, ମୋର ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଦେଖ, ଏହି ଶୀତଳ ପାଣି ତଳେ ପଦ୍ମରେ ଭରିଛି, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଏଠି ଆସୁଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ଅଧିକ ଚମକୁଛି, ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଏଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁ ଏଠି ଆସୁଛନ୍ତି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନି ଅନୁରଣିତ। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ବିୟୋଗବେଦନାକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି, ଯେପରି ମୁଁ ମୋର କଳା, ପଦ୍ମନୟନା, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ସେଠି ଶୋଭାମୟ ଢାଳରେ ମୃଗମାନେ ତାଙ୍କର ସଂଗିନୀ ସହିତ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧୁର ମୃଗାକ୍ଷୀ ବୈଦେହୀରୁ ବିୟୋଗିତ, ମୋ ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛି। ଏହି ଚମତ୍କାର ପର୍ବତରେ, ଯେଉଁଠି ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀ ଦଳ ଭିଡ଼ିଛି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସବୁ ଭଲ ହେଇଯାଏ। ସତ୍ୟ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଯଦି ଶିଥିଳ କଟି ବୈଦେହୀ ମୋ ସହିତ ପମ୍ପାର ଶୁଭ୍ର ଶିତଳ ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିଥାନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପା ଅରଣ୍ୟର ଶିତଳ, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଗନ୍ଧ ଭରା ପବନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ମୋର କଳା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନା ପ୍ରିୟା, ମତେ ଛାଡ଼ି ଅସହାୟ ଭାବେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନକଙ୍କୁ ମୁଁ କଣ କହିବି, ଯଦି ସେ ଲୋକସଭାରେ ସିତାଙ୍କ ଖବର ପଚାରିବେ? ସେ ଯିଏ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ—ସେ ପ୍ରିୟା ସିତା ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ଛାଡ଼ି, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଅତିବ୍ୟଥିତ ମନେ, କିପରି ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବି? ତାଙ୍କର ମୁଖ, ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ନୟନ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ଶୋଭାମୟ, ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ, ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ମୋ ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଉଛି। କେବେ ମୁଁ ଶୁଣିପାରିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀଙ୍କର ଅପୂର୍ବ, ଧର୍ମମୟ, ମଧୁର, ହିତକର, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ହାସ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ମନ୍ତ୍ରଣା?