ପମ୍ପା ସରୋବରର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଭିତରେ ଲାଲ ଓ ନୀଳ କମଳ ଫୁଟିଛି, ହଂସ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ଦିନରାତି ଭିତରେ ଚଞ୍ଚଳ, ମନୋହର ଫୁଲ ଗন্ধରେ ଏହି ସରୋବର ଶୁଭା ପାଉଛି। ପମ୍ପାର ଚାରିପାଖ ଲାଲ ଓ ନୀଳ କମଳର ତନ୍ତୁମାନେ ମଧୁମକୁଳୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ, ଏହି ଜଳ ଭିତରେ ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ସରୋବରକୁ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲର ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ତଳ ତଳ ଓ ଜଳ ପାଇଁ ହାତୀ ଓ ହରିଣମାନେ ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଚାଲିଛନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ପମ୍ପାକୁ ଅତି ରୂପବତୀ କରିଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ତାରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ କମଳମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଉପରେ ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏଠାରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଯୁବ କମଳର ପତ୍ର ପରି, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ କମଳ ପରି ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବିନା ଏହି ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ। ଆହା, ଏହି ଚିତ୍ତକାମନା କେତେ ଅଜ୍ଞାନ! ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଛି, ଯିଏ ଦୂର ହୋଇଗଲେ, ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଗଲେ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ। ଏହି କାମନାକୁ ମୁଁ ସହିପାରିଥାନ୍ତି, ଯଦି ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ମୋତେ ଆବାର ଦୁଃଖିତ କରୁନାହାନ୍ତି। ସିତା ସହିତ ଯେଉଁ ସବୁ ଦିନ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ସବୁ ଏକାଠି ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟି କମଳର କୁଡ଼ି ଓ ପତ୍ର ଦିଗରେ ଯାଉଛି, ଏହାକୁ ସିତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପରି ଭାବି। କମଳ ତନ୍ତୁର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ପବନ ବୃକ୍ଷ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବହୁଛି, ଏହି ପବନ ମୋତେ ସିତାଙ୍କ ନିଶ୍ବାସ ପରି ଲାଗେ, ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପା ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଉତ୍ତଳ ତଳ ଦିଗରେ ଦେଖ, କର୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ତଣ୍ଡ ପ୍ରଭାମୟ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡିଥିବା ଧୂଳି ଚମତ୍କାର ଭାବେ ଦେଖାଏ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତଳ ତଳ ଉପରେ ଫୁଲିଥିବା, ପତ୍ରହୀନ ଓ ରୂପବତୀ କିମ୍ଶୁକ ବୃକ୍ଷମାନେ ଚାରିଦିଗରେ ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ସରୋବରର କୁଳ ଉପରେ ମଲ୍ଲିକା, ଜାସ୍ମିନ, କମଳ ଓ କୋର୍ତି, ଅଲ୍ପିନ୍ଦି, ଏହି ସବୁ ବୃକ୍ଷ ମାନେ ମଧୁ ଗନ୍ଧରେ ସିଞ୍ଚିତ ଓ ଫୁଲିଛନ୍ତି। କେତକୀ ଓ ସିନ୍ଦୁବାର, ବସନ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲିଥିବା ବୃକ୍ଷ, ମଧାବୀ ଲତା ଓ ଜାସ୍ମିନ ବୃକ୍ଷମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଫୁଲିଛନ୍ତି। ସିରିବିଲ୍ବ, ମଧୁକ, ବଞ୍ଜୁଳ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲିଛନ୍ତି। ପଦ୍ମକ ବୃକ୍ଷ ଚମକୁଛି, ନୀଳ ଫୁଲ ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଛି, ଲୋଧ୍ର ବୃକ୍ଷ ସିଂହ ମାନ୍ୟର ରଙ୍ଗ ପରି ହଳଦିଆ ରୂପରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଅଙ୍କୋଳ, କୁରଣ୍ଟ, ଚୂର୍ଣ୍ଣକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆମ୍ବ, ପାଟଳ, କୋବିଦାର ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲିଛନ୍ତି। ମୁଚୁକୁଣ୍ଡ ଓ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ ପାହାଡ଼ ଶିର ଉପରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କେତକୀ, ଉଦାଳ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶପା, ଧବା ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଶାଲମଲି ଓ କିମ୍ଶୁକ ବୃକ୍ଷ, ଲାଲ କୁରବକ, ଟିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଛନ୍ତି। ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଛନ୍ତି, ଫୁଲିଥିବା ଲତା ତାଙ୍କ ତଳ ଉପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପାର ଅନେକ ମନୋହର ବୃକ୍ଷ ଦେଖ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶାଖା ଉଡୁଛି, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଲତାମାନେ ମଦୋନ୍ମଦିତ ନାରୀ ପରି ବୃକ୍ଷରୁ ବୃକ୍ଷ, ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଚଳିଯାଉଛନ୍ତି। ପବନ ଅନେକ ଗନ୍ଧ ରସରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବହୁଛି; କିଛି ବୃକ୍ଷ ଫୁଲରେ ଭରି, ତାଙ୍କର ଗନ୍ଧ ମଧୁ ପରି। କିଛି ବୃକ୍ଷ କୁଡ଼ିରେ ଢାକା, ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ଗାଢ଼; 'ଏହା ନୂତନ, ଏହା ମଧୁର, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଛି' ଏମିତି କିଏ ଭାବିପାରେ। ମଧୁମକୁଳୀ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଫୁଲ ଭିତରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଉଛି, ଏଠାରେ ଲୁଚି, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଉଡିଯାଉଛି; ଏହି ମଧୁ ଚାହିଁଥିବା ମକୁଳୀ ପମ୍ପାକୁଳର ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଭୂମି ନିଜେ ଝଡିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲ ମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ଏହା ଏକ ପଥର ଶୟନ ପରି ଅନନ୍ଦଦାୟକ। ସୌମିତ୍ରି, ପାହାଡ଼ ଉତ୍ତଳ ତଳ ଉପରେ ପଥର ଫଳକ ଅନେକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସୁନା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ସୌମିତ୍ରି, ଶୀତ ଋତୁରେ ତାଳ ଉପରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲିଛନ୍ତି; ଫୁଲ ମାସରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଫୁଲିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ବୃକ୍ଷମାନେ ମକୁଳୀର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଶାଖା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହା ଅତି ଚମତ୍କାର। ଏଠାରେ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଚାହିଁବା ଉତ୍ସାହ ଉପ୍ଜାଉଛି। ମନ୍ଦାକିନୀର ମନୋହର ସ୍ୱରୂପ ଏଠି ଯଥାର୍ଥ ଅଟୁଟ; ତାଙ୍କ ଗୁଣ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯଦି ଏହି ଧର୍ମନ୍ନତା ସ୍ତ୍ରୀ ଦେଖାଯାଏ, ଏଠାରେ ରହିପାରିବା ହୋଇଥାନ୍ତି, ରଘୁବଂଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅଭିଲାଷ କରିନଥାନ୍ତି। ଏଠି ତାଙ୍କ ସହ ଏହି ମନୋହର କୁଞ୍ଜରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ମୋତେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଆସିନଥାନ୍ତି, କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାମନା ମଧ୍ୟ ଥାନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ମୋ ପାଇଁ ସିତା ବିନା ଏକାଠି ଦୁଃଖ ଉପ୍ଜାଉଛନ୍ତି। ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଶୀତଳ ଜଳ ଦେଖ, ଏଠି କମଳ ଭରିଛି, ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ଅଧିକ ଚମକୁଛି, ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଭରିଛି, ବଡ଼ ପଶୁମାନେ ଏଠାରେ ଆସୁଛନ୍ତି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନି ଏଠି ଗୁଞ୍ଜିଉଛି। ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଆନନ୍ଦରେ ଚଞ୍ଚଳ, ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ମୋ ଶ୍ୟାମ କମଳ ନୟନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଛି। ସେଇ ମନୋହର ପାହାଡ଼ ଉତ୍ତଳ ତଳ ଉପରେ ହରିଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଏକାଠି ଚଳିଛନ୍ତି; ମୁଁ ବୈଦେହୀ ନୟନ ତରୁଣ ହରିଣ ପରି, ତାଙ୍କୁ ଦୂର ରହି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏଠି ଏଠି ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି।