ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପମ୍ପା ହ୍ରଦର ଜଳରେ ରୂପାଳି ରବି ଭଳି ଚମକୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମଗୁଛ ଚାରିପାଖରେ ବିକିରଣ ହେଉଛି। ଏହି ପମ୍ପା ହ୍ରଦ ଚାଉଁ ଚାଉଁ ଜଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୁଭ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ଶତଦଳରେ ଭରିଯାଇଛି; ହଂସ, ଜଳପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଛି, ଏହା ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ପଦ୍ମଗୁଛ ଚାରିପାଖରେ ମଧୁମକୁ ତାଲୁ ଦେଇ ପ୍ରଭା ମାନିଛି, ଜଳରେ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଛି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ, କୁଞ୍ଜ ତଳର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଢାଳ ଏହାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି; ହାତୀ ଓ ହରିଣ ଜଳ ପିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ପଦ୍ମଗୁଛ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ତରଙ୍ଗରେ ଆଘାତ ପାଇ ଚମକୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମୋ ପ୍ରାଣ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରୁ ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚଉଁ ଓ ସେ ମୋତେ ଲଗି ସଦା ପଦ୍ମ ଭଳି ପ୍ରିୟ। ଆହା, କାମ କେତେ ବିପରୀତ! ଏହା ମୋତେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେ ଉତ୍ତମାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଉପଲବ୍ଧି କଷ୍ଟକର ଓ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ବାଣୀ ସବୁଠୁ ଶୁଭ। ଯଦି ବସନ୍ତ ଋତୁ ଫୁଲ ଫୁଲାଉଥିବା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆଘାତ ଦେଉନଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହି କାମ ମୁଁ ସହିପାରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦିନ ତାଙ୍କ ସହିତ ମୋତେ ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ସେହି ଦିନ ବିନା ତାଙ୍କ ଏହି ସବୁ ନିରାନନ୍ଦ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପଦ୍ମ କୁଵା ଓ ପତ୍ର ଦେଖି ମନେ କରେ ଯେ ଏହା ସୀତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଭଳି। ପଦ୍ମଗୁଛର ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଭାସି ଯାଉଛି, ଏହା ସୀତାଙ୍କର ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର ନିଶ୍ୱାସ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପା ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଢାଳକୁ ଦେଖ, ଏଠାରେ କର୍ଣିକାର ଗଛ ଫୁଲି ଚମକୁଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ରାଜ ଖଣିଜ ରତ୍ନରେ ଶୋଭା ପାଇଛି, ପବନର ଚାପରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଧୂଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପାହାଡ଼ର ଢାଳ ଚାରିପାଖରେ କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ଫୁଲି ଚାଲିଛି, ପତ୍ର ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଅତି ମନୋହର। ପମ୍ପା ତଟରେ ଚମ୍ପା, ମଲ୍ଲିକା, ପଦ୍ମ ଓ କରବ ଫୁଲ ଫୁଲି ମଧୁ ସୁଗନ୍ଧରେ ଭିଜିଯାଇଛି। କେତକୀ, ସିନ୍ଦୁବାର, ବସନ୍ତ ଫୁଲାଉଥିବା ଗଛ, ମାଧବୀ ଲତା ଓ ମଲ୍ଲିକା ଗଛ ସବୁଠି ଫୁଲିଛି। ଏଠାରେ ଚିରିବିଲ୍ବ, ମଧୁକ, ବଞ୍ଜୁଳ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛ ଫୁଲିଛି। ପଦ୍ମକ ତଳ ଚମକୁଛି, ନୀଳ ଫୁଲ ଅଶୋକ ଫୁଲିଛି; ଲୋଧ୍ର ଗଛ ସିଂହର ତାଲୁ ଭଳି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଅଙ୍କୋଳ, କୁରଣ୍ଟା, ଚୂର୍ଣ୍ଣକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆମ୍ବ, ପାଟଳ, କୋବିଦାର ଗଛ ଫୁଲିଛି। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କେତକୀ, ଉଦାଳ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶପା ଓ ଧବ ଗଛ ସହିତ। ଶାଲମଳୀ, କିମ୍ଶୁକ ଓ ଲାଲ କୁରବକ ଗଛ ଦେଖାଯାଉଛି; ତିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ, ନାଗ ଗଛ ଫୁଲିଛି, ଫୁଲ ଲତା ଏହାର ଶିରା ଉପରେ ମୁଡ଼ି ରହିଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପାର ଅନେକ ମନୋହର ଗଛ ଦେଖ, ପବନରେ ଏହାର ଶାଖା ଦୋଳି ଯାଉଛି, ଗଛଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଲଗି ଦେଖାଯାଉଛି। ଲତା ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ଉତ୍ତମ ନାରୀ ଭଳି ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଯାଉଛି। ପବନ ଅନେକ ସୁଗନ୍ଧର ରସ ଉପଭୋଗ କରି ଆନନ୍ଦିତ ଭଳି ଉଡ଼ିଯାଉଛି; କିଛି ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରି ମଧୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଉଛି। କିଛି ଗଛ କୁଵା ରେ ଢାକି ଅନ୍ଧାର ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି; "ଏହା ନୂତନ, ଏହା ମିଠା, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଛି" ଭାବିପାରିବା। ମଧୁ ରସରେ ଆନନ୍ଦିତ ମଧୁମକୁ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଡୁବିଯାଉଛି, ଲୁଚି ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛି; ପମ୍ପା ତଟରେ ମଧୁ ଖୋଜିଥିବା ମଧୁମକୁ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଉଛି। ଏହି ଭୂମି ସ୍ବୟଂ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲ ଗୁଛରେ ଛାଡ଼ିଯାଇଛି, ପାଥର ଶୟନ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ସୁମିତ୍ରି, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଶିଳା ଅନେକ ଫୁଲ ରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ରକ୍ତିମ ହୋଇ ଚୌଡ଼ା ଦେଖାଯାଉଛି। ସୁମିତ୍ରି, ଶୀତ ଋତୁରେ ଗଛ ଫୁଲିଥିବା ଦେଖ, ଫୁଲ ମାସରେ ଗଛ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଗଛ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦେଇ ଫୁଲିଯାଉଛି। ମଧୁମକୁର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଏକାଅନ୍ୟକୁ ଡାକୁଥିବା ଭଳି ଲାଗୁଛି; ଫୁଲରେ ଶୋଭିଥିବା ଶାଖା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅତି ଚମକୁଛି। ଏଠାରେ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ଡୁବି ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ମନୋହର ଦେଖା ଯଥାର୍ଥ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଯଦି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ନାରୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଓ ଏଠାରେ ରହିପାରିଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟା ଆଶା କରିନଥାନ୍ତି। ସେ ଉପବନରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ମୋ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଆସିନଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶା ମଧ୍ୟ ହେଉନଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ଗଛଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିଥିବା, ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ସୁମିତ୍ରି, ଏହି ଶୀତଳ ଜଳ ପଦ୍ମରେ ଭରିଯାଇଛି, ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ଅଧିକ ଚମକୁଛି, ପ୍ଲବା ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଭରିଯାଇଛି, ବଡ଼ ପଶୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକୁହୁ ଶୁନାଯାଉଛି। ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ମୋର ନୀଳ, ପଦ୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ପ୍ରିୟା, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ମହିଳା ସ୍ମୃତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ଏଠାରେ ମନୋହର ଢାଳରେ ହରିଣ ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଦେଖାଯାଉଛି; ମୁଁ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ବିନା, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ତରୁଣ ହରିଣ ଭଳି, ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିବା ମନରେ ବେଦନା ଅନୁଭବ କରୁଛି।