ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପମ୍ପା ସରୋବରର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଦେଖ, କିପରି କିନ୍ନରମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦରେ ଚାଲିଉଠୁଛନ୍ତି, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ। ଏଠି ଜଳରେ ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲିଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମମାନେ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ପମ୍ପା ସରୋବର ର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ, ତାହାରେ ପଦ୍ମ ଓ ବିବିଧ ନୀଳ କମଳ ଫୁଲିଛି; ହଂସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚିଉଠୁଛନ୍ତି, ଏହି ସରୋବର ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲରେ ଶୋଭା ପାଇଛି। ପମ୍ପାର ଚାରିପାଖ ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯେଉଁଠି ପଦ୍ମମାନଙ୍କର ତନୁ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଛୁଇଁ ଦେଉଛନ୍ତି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଚିରକାଳ ଚକ୍ରବାକପକ୍ଷୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳର ବିଭିନ୍ନ ଢାଳିରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; ଜଳ ପାଇଁ ହାତୀ ଓ ମୃଗମାନେ ଏଠି ଆସୁଛନ୍ତି, ଏହିଦ୍ୱାରା ଏଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ହୋଇଯାଇଛି। ପବନ ଚାଲି ଆସୁଥିବା ତରଙ୍ଗରେ ପଦ୍ମମାନେ ଝଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ତାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଛି। ମୋତେ ଜୀବନ ର ଆନନ୍ଦ ମିଳୁନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ବିଶାଳପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ବିଶିଷ୍ଟ, ସଦା ପ୍ରିୟା, ଲୋଟସ୍ ସମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ। ହାଁ, କାମନା କିପରି ବିଚିତ୍ର! ସେ ଯାହା ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁର୍ଲଭା, ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କୁହୁଥିବା ସେଇ ମହିଳାଙ୍କୁ ମୁଁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଏହି କାମନା ସହିପାରିଥାନ୍ତା, ଯଦି ବସନ୍ତ ଋତୁ ତାଙ୍କ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ସହ ମୋତେ ପୁଣି ବିନାଶ କରିନଦେଇଥାନ୍ତା। ଯାହା କିଛି ସୀତା ସହିତ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ସେଇ ସବୁ ତାଙ୍କ ବିନା ଅନନ୍ଦହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପଦ୍ମ କୁଞ୍ଚ ଓ ପତ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ୁଛି, ଭାବୁଛି, ଏମାନେ ମୋ ସୀତାଙ୍କ ନୟନ ସମାନ। ପଦ୍ମର ତନୁର ଗନ୍ଧ ମିଶା ହାଲୁକା ପବନ ଝାଡ଼ି ଗଛ ମାଧ୍ୟମରେ ଯେଉଁପରି ଚଳିଯାଉଛି, ତାହା ସୀତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଏ, ସେଉଁପରି ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପା ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଢାଳିରେ ଫୁଲିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକର ଗଛମାନେ ଦେଖ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ପବନ ଚାପରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଧୂଳି ଉଡ଼ାଉଛି। ପାହାଡ଼ର ଏହି ଢାଳିଗୁଡ଼ିକି, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସବୁଠି ଫୁଲିଥିବା, ପତ୍ରହୀନ ଓ ସୁନ୍ଦର କିମ୍ଶୁକ ଗଛରେ ଆଗୁନ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ପମ୍ପାର ତୀରେ ମଲୟ, ମଲ୍ଲିକା, ପଦ୍ମ ଓ କରାବରି ଗଛ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭିଜାଯାଇଛି, ସବୁଠି ଫୁଲିଯାଇଛି। କେତକୀ, ସିନ୍ଦୁବାର, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ମାଧବୀ ଲତା ଓ ମଲ୍ଲିକା ଗଛ ସମସ୍ତେ ଫୁଲିଯାଇଛନ୍ତି। ସିରିବିଲ୍ବ, ମଧୁକ, ବଞ୍ଜୁଳ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଲାଣି। ପଦ୍ମକ ଓ ନୀଳ ଫୁଲ ଥିବା ଅଶୋକ ଗଛ, ଲୋଧ୍ର ଗଛ ଯେଉଁଠି ସିଂହ ମାନ୍ୟର କେଶ ସମାନ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଅଙ୍କୋଳ, କୁରଣ୍ଟ, ଚୂର୍ଣ୍ଣକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆମ୍ବ, ପାଟଳ ଓ କୋବିଦାର ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଛି। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଅର୍ଜୁନ, କେତକୀ, ଉଦାଳ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶପା ଓ ଧବ ଗଛ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ସାଲମଲି ଓ କିମ୍ଶୁକ, ଲାଲ କୁରବକ, ତିନିଶ, ନକ୍ତମାଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି। ହିନ୍ତାଳ, ତିଳକ ଓ ନାଗ ଗଛ ଫୁଲିଛି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଫୁଲ ଲତା ଛଡ଼ି ଫୁଲରେ ଢାଙ୍କିଯାଇଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପା ଉପତ୍ୟକାର ଏହି ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ଗଛ ଦେଖ, ପବନ ତାଙ୍କ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ହେଲାଇଉଛି, ସବୁ ଗଛ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି ଲତାମାନେ ମତ୍ତ ମହିଳାମାନେ ପରି ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ପବନ ଅନେକ ଗନ୍ଧର ରସ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; କିଛି ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧ ମଧୁ ସମାନ। କିଛି ଗଛ କୁଞ୍ଚରେ ଢାଙ୍କା, ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହି ନୂତନ, ଏହି ମଧୁର, ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଛି, ଏପରି ଲାଗୁଛି। ମଧୁର ଆଶାକ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଫୁଲରେ ଲଗି ରହିଛି, ପରେ ଲୁଚିଯାଏ, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ; ଏହି ମଧୁ ଖୋଜୁଥିବା ମକ୍ଷିକା ପମ୍ପା ତୀରର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି। ଏହି ଭୂମି ଆପଣେ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲର ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପାଥର ଶଯ୍ୟା ପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପାହାଡ଼ ଢାଳି ଉପରେ ଏହି ପଥର ମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଢାଙ୍କି ଚୌଡ଼ା ଓ ରକ୍ତିମ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି ଶୀତ ଋତୁରେ ଗଛ ଫୁଲିଯାଉଛି; ଫୁଲିବା ମାସରେ ଗଛ ମାନେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଫୁଲିଯାଉଛି। ମଧୁମକ୍ଷିକା ମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଗଛ ଏକାଉପରେ ଏକାକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗେ; ତାଙ୍କର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଶାଖା ଦେଖି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏଠି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳରେ ଡୁବୁଛି, ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି, ଯେପରି ମନରେ କାମନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଦେଖଣା ନିଶ୍ଚୟ ଆକର୍ଷକ; ତାଙ୍କ ଗୁଣ ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯଦି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍ତ୍ରୀ ଦେଖାଯିଅନ୍ତି ଏଉଁଠି ରହିପାରିବାକୁ ମିଳିଯାଏ, ରଘୁବଂଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଵର୍ଗ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବିନାହିଁ। ଏଉଁ ଶୋଭାମୟ ମେଦିନୀରେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବାକୁ ମିଳିଲେ, ମୋତେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଆସୁନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଁବିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା ଏହି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ ମୋ ମନରେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏଠି ଏହି ଥଣ୍ଡା ଜଳ ଦେଖ, ଯେଉଁଠି ପଦ୍ମ ଫୁଲିଛି, ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ମାନେ ଘୁଞ୍ଚିଉଠୁଛନ୍ତି। ପମ୍ପା ସରୋବର ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏଠି ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ର ଡାକରେ ଅଞ୍ଚଳ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଛି। ଏଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦୀତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋ ମନର କାମନାକୁ ଅଧିକ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୟାମା, ପଦ୍ମନୟନା, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି।