ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୀନ ଦିନ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ । ସେ ଚାରିପାଖରେ ଶୋଭାମୟ ବୃକ୍ଷମାନେକୁ ଦେଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତରରୁ ଶୋକର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ କରୁଥିଲା । ଭିତରୁ ଉଠୁଥିବା ଏହି କ୍ଷୋଭ ସେମାନେ ବଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା, ଯିଏକି ତାଙ୍କର ଜୀବନର ଆଶା, ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଟୁଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲେ । ବସନ୍ତ ଋତୁ ଦେଖିଲେ ମଧୁର ହେଲେ ମଧୁର ଲାଗୁନଥିଲା, ତାଙ୍କ ଶରୀର ସ୍ବେତ ଓ ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଉଥିଲା । ମୃଗନୟନୀ ସୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖ ରାମଙ୍କୁ ଅତି କ୍ଷୁଭିତ କରିଦେଉଥିଲା । ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟର କ୍ରୂର ପବନ ରାମଙ୍କୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲା । ସେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, କିପରି ମୟୂରମାନେ ଏଠାରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶୋଭା ଚାରିପାଖରେ ବିକାଶ ପାଉଛି ।” ପବନରେ ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କର ପଖ ଫିଲାଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୟୂରୀମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ପ୍ରେମରେ ମଗ୍ନ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମ ଆଶାକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଥିଲା । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମୟୂରୀ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି । ପ୍ରେମ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏହି ମୟୂରୀ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ତାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଏଭଳି ମୟୂର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ପଛରେ ହୃଦୟରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି । ମୟୂର ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ପଖ ଫିଲାଇ, ତାଙ୍କର ରବେ ମନେ ହେଉଛି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକାକୁ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ହରଣ କରିନାହାନ୍ତି । ତେଣୁ ସେ ଏଠି ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପୁଷ୍ପମୟ ଋତୁରେ ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିବା ଅସହ୍ୟ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏଠି ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ କିପରି ପ୍ରେମରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛନ୍ତି; ଏହି ମୟୂରୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକ ପାଖକୁ ଆସୁଛି । ଯଦି ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରାଯାଇନଥାନ୍ତା, ମୋର ପ୍ରିୟା ଜାନକୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥାନ୍ତି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ଫୁଲମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ; ଶୀତ ଋତୁ ପରେ ଏଠି ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲରେ ଭରିଗଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ । ଏଠିର ଶୋଭାମୟ ଫୁଲମାନେ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଛି । ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ଏହି ଧ୍ୱନି ମୋର ଅନ୍ତରକୁ ଅଧିକ ଆଶା ଦେଉଛି । ଯଦି ବସନ୍ତ ଋତୁ ସୀତା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସହାୟ । କିନ୍ତୁ ଶାୟଦ ବସନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁ ନଥାଏ; ଏଭଳି ଅନ୍ଧରା ଚକ୍ଷୁ ସୀତା କିପରି ମୋ ବିନା ରହିବେ? ଅଥବା ବସନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ସେ କ’ଣ କରିବେ? ମୋର କଳାବରଣ, କମଳନୟନୀ, ସନ୍ତ ଭାଷା ଥିବା ପ୍ରିୟା, ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ । ମୋର ହୃଦୟ ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରେ ଭରିଯାଏ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା ମୋ ଅଭାବ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ । ଭାଇ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ପ୍ରେମ ମୋପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଅଛି, ମୋର ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ସୀତା ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିଶ୍ଚଳ । ଏହି ପୁଷ୍ପମୟ ପବନ, ଯେଉଁଥିରେ ଶୀତଳତା ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଲାଗୁଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି । ସୀତା ସହ ଏହି ପବନ ପୂର୍ବେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ସେ ନାହାନ୍ତି, ଏହି ପବନ ମୋତେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି । ସୀତା ବିନା ଏହି ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା କାଉଁ ଚିରି ଚିରି ଆନନ୍ଦରେ ଡାକୁଛି । ସେଇ ପକ୍ଷୀ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ଭଳି, କିନ୍ତୁ ସେ ମୋତେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାପାଖକୁ ନେଇଯିବ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଧ୍ୱନି କିପରି ପ୍ରେମରେ ଭରିଯାଇଛି, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଉପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି । ପବନ ତିଳ ଫୁଲ ଝୁମକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ହଠାତ୍ ତାହାପାଖକୁ ଯାଉଛି, ଏହା ଏକ ପ୍ରେମିକା ପ୍ରତି ପ୍ରେମିକଙ୍କ ଆକର୍ଷଣ ଭଳି । ଏହି ଅଶୋକ ଗଛ, ଯାହା ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ହେଉଛି, ତାଙ୍କ ପୁଷ୍ପମୟ ଝୁମକୁ ହେଲାଇ ମୋର ଯନ୍ତ୍ରଣା ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏଠି ଅମ୍ରପାଳୀମାନେ କିପରି ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି, ପବନର ଖେଳରେ ତାଙ୍କର ମନ ଉଦ୍ବେଳିତ, ଦେହରେ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରେମରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିବା ଭଳି । ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପା ତୀରର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କୁଞ୍ଜରେ କିନ୍ନରମାନେ ଏଠାକୁ ସେଠା ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏଠି ଜଳରେ ତୁଳସୀର ଫୁଲ ଭଳି ରାଗମୟ ନୀଳ କମଳ ଫୁଟିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଭଳି ଚମକୁଛି । ପମ୍ପା ସରୋବର ନିର୍ମଳ ଜଳରେ କମଳ ଓ ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଫୁଟିଛି, ହଂସ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ଏଉଁଠି ଖେଳୁଛନ୍ତି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ । ପମ୍ପା ଚାରିପାଖ ଲାଲିମାରେ ଚମକୁଛି, କମଳର ଗୁଛକୁ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଆଘାତ କରୁଛି, ଜଳରେ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦ୍ୱୀପ୍ତି ଦେଉଛି । ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ସଦା ଏଠି ଥାନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟର ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଜଳ ଖୋଜୁଥିବା ହାତୀ ଓ ମୃଗମାନେ ଏଠିର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଦେଉଛନ୍ତି । ପବନଚାଳିତ ତରଙ୍ଗରେ କମଳ ଫୁଲ ଚମକୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ବୈଦେହୀ ଯିଏ କମଳଦଳ ନୟନୀ, ସଦା କମଳ ଭଳି ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ମୋତେ ଜୀବନ ରସହୀନ ଲାଗୁଛି । ହାଁ, କିପରି ବିପରୀତ ଏହି କାମନା! ଏଠି ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାନ୍ତୀ, ଦୁର୍ଲଭା, ଶୁଭବାଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରାଉଛି । ବସନ୍ତ ଫେରି ଆସି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରୁନଥାନ୍ତା, କାମନା କିଛି ଭଲ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତା । ଯେଉଁ ସବୁ ଜିନିଷ ସୀତା ସହ ଆନନ୍ଦଦାୟି ଥିଲା, ଏବେ ସେମାନେ ସେ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଇଛି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ଦୃଷ୍ଟି କମଳ ମୁଡ଼ି ଓ ପତ୍ରକୁ ଦେଖି, ସୀତାଙ୍କ ନୟନ ଭଳି ଭାବୁଛି । ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ସୁଗନ୍ଧିରେ ମିଶିଥିବା ପବନ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ବହୁଛି, ଏହା ମୋତେ ସୀତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସ ଭଳି ଲାଗୁଛି, ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର ।