ପମ୍ପା ସରୋବର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପୃକୃତିର ଶୋଭାରେ ପଡ଼ିଲା। ଚଉଁଡ଼ିକି କୋଇଲିଙ୍କ ର ମଧୁର କୁହୁକୁହାଣି ଏବଂ ଚେତନା ପ୍ରଦାନକାରୀ ଶିଶିର ପବନରେ ଉପବନ ଶୃଙ୍ଗାର ରୂପେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଯାଇଛି। ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବା ବଢ଼ିଚାଲିଛି, ଏ ଋତୁର ମଧୁରତା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ କରୁଛି। ସମସ୍ତ ଗଛମାନେ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରେ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଉଛି। ନିଜ ମନରୁ ଉଠୁଥିବା ଏହି ବେଦନା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି, କାରଣ ସୀତା ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଏଠି ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛି। ଆଗମନ କରିଥିବା ଶ୍ରୀବସନ୍ତ ଋତୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅନନ୍ଦ ଦେଇପାରୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଶରୀର ଘମରେ ଭିଜିଯାଉଛି ଏବଂ ମନ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଏବଂ ବେଦନାରେ ତାପିଯାଉଛି। ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟର କ୍ରୂର ପବନ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଏଠି ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କ ମୟୂରୀମାନଙ୍କ ସହ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଡେଣ୍ଡା ପବନରେ ହଲୁଚିଯାଉଛି, ମାଣିକ୍ୟ ଜାଲନା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କ ମୟୂରୀ ସହ ମିଶି ଦେଖିବାରେ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରେମ ଏବଂ ବିୟୋଗର ଅନୁଭୂତିରେ ଭରିଯାଉଛି। ମୟୂରୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ବନପାହାଡ଼ରେ ମୟୂରଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛି; ଏଭଳି ମୟୂର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପଛରେ ହୃଦୟରେ ଆକୁଳତା ନେଇ ଚାଲିଯାଉଛି। ଏଠି ମୟୂର ତାଙ୍କ ଡେଣ୍ଡା ପ୍ରସାରିତ କରି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଏଠାରେ ଅପହୃତ ହୋଇନଥିବାକୁ ମନେ ପଡ଼ିଯାଉଛି। ଏହି ଉପବନରେ ସେମାନେ ସହ କୁସୁମ ଋତୁର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ସୀତା ବିନା ଏହି ଫୁଲର ଋତୁ ଅସହ୍ୟ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଦେଖ, ଏଠି ପ୍ରେମ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହି ମୟୂରୀ ତାଙ୍କ ସାଥି ପାଖକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ଯଦି ସୀତା ଅପହୃତ ହେଉନଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବେ ମୋ ନିକଟକୁ ପ୍ରେମରେ ଆସିଥାନ୍ତି। ଏଠି ଫୁଲ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ, ଶୀତ ଋତୁ ପରେ ଏହି ଉପବନ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଫଳ ନାହିଁ। ଗଛର ଶୋଭାବନ୍ତ ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ମୃଗମଦ ଝୁଣି ମାନେ ସହିତ ମାଟିରେ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ପଡ଼ିଯାଉଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଗୀତ ମୋର ମନରେ ପ୍ରେମ ଆକୁଳତାକୁ ବଢ଼ାଉଛି। ଯଦି ମୋର ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତ ଆସିଥିବା ହେବ, ତେବେ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି। ବସନ୍ତ ସେଠି ନାଅସିଥିଲେ, ସୀତା କିପରି ମୋ ବିନା ରହିପାରିବେ? କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ଯଦି ସେଠି ଆସିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୋଇ କଣ କରିବେ? ମୋର ଅନୁରାଗିଣୀ, କଳା ଚର୍ମ ଓ କମଳ ନୟନ ଧାରିଣୀ, ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିବା ସୀତା, ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ ବୋଲି ଭୟ ଲାଗୁଛି। ମୋର ମନରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଗଢ଼ିଉଠୁଛି—ଏତେ ଗୁଣବତୀ ସୀତା ମୋ ବିନା ରହିପାରିବେନି। ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ମୋ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଅଛି, ମୋର ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ସୀତା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ଏହି କୁସୁମ ଭରା ପବନ, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ପର୍ଶର ନିମ୍ନତା ଅଛି, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଲାଗୁଛି, କାରଣ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ମୋତେ ଜଳାଉଛି। ପୂର୍ବେ ସୀତା ସହ ଏହି ପବନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ସେ ନଥିବାରୁ ଏହା ମୋତେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ସୀତା ବିନା ଏହି ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା କାଉଁ କୁହୁକୁହାଣି କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ ପାଇଁ ସମ୍ବେଦନା ନେଇ ନାହିଁ। ସେଇ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋତେ ସୀତା ପାଖକୁ ନେଇଯିବ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଶବ୍ଦ କିପରି ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଫୁଲ ଭରା ଗଛ ଉପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି। ପବନ ତିଳ ଫୁଲ ଚୁଡ଼ିକୁ ଉଡ଼େଇ ଦେଉଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ହଠାତ୍ ତାହାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଉଛି, ପ୍ରେମ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରିୟା ପାଖକୁ ଯିବା ପରି। ଏଠି ଅଶୋକ ଗଛ, ଯାହା ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋ ପାଖରେ ଦଢ଼ିଆଁ ହୋଇ ଦଃଖ ବଢ଼ାଉଛି, ତାହାର ଫୁଲ ଚୁଡ଼ି ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଉଛି ଏବଂ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏଠି ଆମ୍ବ ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି, ପବନର ଖେଳରେ ତାହାର ମନ ଉତ୍ସାହିତ, ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଦେଖ, ପମ୍ପା ତୀରର ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦ୍ୟାନରେ କିନ୍ନରମାନେ ଏଠାଁ ସେଠାଁ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଜଳରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏହି ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମଗୁଚ୍ଛ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି। ପମ୍ପା ସରୋବର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ପଦ୍ମ ଓ ବଣ କମଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ହଂସ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ମଧୁର ଶବ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ପମ୍ପା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚମକୁଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଫୁଲ ଗୁଛକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଜଳରେ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଏଠି ସଦା ଥାଏ, ବନର ବିଭିନ୍ନ ଢାଳ ଏଠି ଅନେକ ପଶୁମାନେ ଜଳ ପାଇଁ ଆସିଥାନ୍ତି। ପଦ୍ମ ଫୁଲକୁ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ାଯାଉଥିବା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେଗୁଡ଼ିକି ଚମକୁଛି। ଲୋଟସ ଦଳ ପରି ଚଉଡ଼ା ଆଖି ଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବିନା ଏ ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନୁହେଁ। ହାଁ, ଏଇ ଅଭିଲାଷା କିପରି ବିପରୀତ! ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ମଧୁର ଶବ୍ଦ କଥା କହୁଥିବା ସେଇ ମହାନୀୟାଙ୍କୁ ଏଠି ମଧ୍ୟ ମନେ ପକାଉଛି। ଅଭିଲାଷା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବସନ୍ତ ଯଦି ଫୁଲ ଭରା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆଉ ଏକଥର ଦୁଃଖ ନ ଦେଅନ୍ତା, ତେବେ ସହିପାରିଥାଏ। ସୀତା ସହିତ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ସେ ନଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକି ଉଲ୍ଲାସହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପଦ୍ମ କୁଞ୍ଚ ଓ ପତ୍ରକୁ ଦେଖି ସୀତାଙ୍କ ଆଖି ପରି ମନେ କରୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।