ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଜାଣିଛ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବିନା ମୋ ଜୀବନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହି ରୂପସ୍ୱରୂପ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଋତୁଟି ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା। କୋକିଳାମାନଙ୍କର କୁହୁକୁହୁ ଧ୍ୱନିରେ ମୁଖର ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମୋ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶୋଭିତ; ରତିର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବସନ୍ତର ଗୁଣ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଚାଲିଛି। ମୁଁ ଏହି ଶୋଭାମୟ ବୃକ୍ଷମାନେକୁ ଦେଖି, ସେ ନାରୀକୁ ନାଦେଖି, ବିୟୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ଶୀଘ୍ର ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯିବି। ମୋ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦୁଃଖ କେବଳ ବଢ଼ିବ; ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିବା ବୈଦେହୀ ଏଠି ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଘମ ଓ ଅଭିଳାଷାରେ ମେଳିଛି; ମୃଗନୟନୀ ସୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଛି। ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟର କ୍ରୂର ବାୟୁ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଦେଖ, କେମିତି ମୟୂରମାନେ ଏଠା ଓ ସେଠା ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ବାୟୁରେ ତାଙ୍କର ପଖା ହଲିଲା, କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଜନେଲା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ମୟୂରମାନେ ମୟୂରୀମାନେ ସହିତ ଅତି ପ୍ରେମରେ ଭାସିଯାଉଛନ୍ତି। ମୋ ପାଇଁ, ପ୍ରେମରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ କେବଳ ଆମାର ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଉଛି; ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମୟୂରୀ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏହି ମୟୂରୀ, ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ତାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ସେପରି, ମୟୂର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ପଖା ପ୍ରସାରିତ କରି, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଅପମାନ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ କୌଣସି ଦାନବ ହରଣ କରିନଥିଲେ ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ ସେ ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ତ, ଏହି ଫୁଲ ରୁତୁରେ ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରୁନାହିଁ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ କିପରି ପ୍ରେମରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ; ଏହି ମୟୂରୀ ତାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଉଛନ୍ତି। ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା, ବିସ୍ତୃତ ନୟନୀ ଜାନକୀ, ହରଣ ହୋଇନଥାନ୍ତି, ସେମଧ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥାନ୍ତି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଫୁଲମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ; ଶୀତ ଋତୁ ପରେ ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ। ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଫୁଲମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ସହିତ। ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ପରସ୍ପରକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ମୋର ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଉଛି। ଯଦି ବସନ୍ତ ସୀତା ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଅସାହାୟ ଓ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ବସନ୍ତ ସେଠି ନପହଞ୍ଚିଥିବ; ଅନ୍ୟଥା, କେମିତି କଳାନୟନୀ ସୀତା ମୋ ବିନା ରହିପାରିବେ? କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ମୋ ଅଭିମାନିତ, ଶୋଭାମୟ କଟିବତୀ ସୀତା କ’ଣ କରିବେ? ମୋର କଳାବର୍ଣ୍ଣ, କମଳନୟନୀ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ ପ୍ରିୟା, ବସନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ମୋର ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି: ଧର୍ମପରାୟଣୀ ସୀତା ମୋ ବିନା ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ବୈଦେହୀଙ୍କର ପ୍ରେମ ମୋ ଉପରେ ଅଟୁଟ, ମୋର ମଧ୍ୟ ସୀତା ପ୍ରତି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଟୁଟ। ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଶୀତଳ ବାୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମ୍ୟ ଓ ଶୀତଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟା ଚିନ୍ତାରେ ଏହା ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗୁଛି। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ସୀତା ସହିତ ଏହି ବାୟୁ ଖୁସି ଦେଉଥିଲା; ଏବେ ସେ ନଥିବାରୁ ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ସୀତା ବିନା, ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା କାଉଁଚିଆ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଡାକୁଛି। ସେହି ପକ୍ଷୀ ବୈଦେହୀଙ୍କର ଦ୍ୱାରପାଳକ; ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ନୟନୀ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯିବ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅରଣ୍ୟରେ ମଧୁର ଧ୍ୱନି କିପରି ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଯାଇଛି, ଫୁଲେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଉପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି। ବାୟୁ ଏହି ତିଳ ଫୁଲମାନେକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି; ମଧୁମକ୍ଷିକା ହଠାତ୍ ଆସୁଛି, ପ୍ରେମରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ପ୍ରିୟା ପାଖକୁ ଯିବା ପରି। ଆଶୋକ ଗଛ, ଯାହା ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଃଖ ବଢ଼ାଉଛି, ତାଙ୍କର ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମଞ୍ଜରୀମାନେ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠି ଅମ୍ରପାଳୀମାନେ ଫୁଲରେ ଭରିଛନ୍ତି, ବାୟୁରେ ତାଙ୍କ ମନ ଉତ୍ସାହିତ, ଚନ୍ଦନ ଲିପ୍ତ ନରମାନେ ପ୍ରେମରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେବା ପରି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଦେଖ, ପମ୍ପା ତଟର ଅଦ୍ଭୁତ କାନନରେ କିପରି କିନ୍ନରମାନେ ଏଠାଓ ସେଠା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜଳରେ ସୁଗନ୍ଧିତ କମଳ ମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି। ଏହି ପମ୍ପା ନଦୀ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ କମଳ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳରେ ଭରିଥିବା, ହଂସ ଓ ଜଳଚର ପକ୍ଷୀମାନେ ରହୁଥିବା, ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ପମ୍ପା ଚାରିପାଖରେ ଚମକୁଛି, କମଳମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ପୁଞ୍ଜିକା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଜଳରେ କିଶୋର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସଦା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଢାଳ, ଏବଂ ପାନୀୟ ଜଳ ଖୋଜୁଥିବା ହାତୀ ଓ ମୃଗ ଦଳରେ ଶୋଭିତ। ଉଫ୍, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିପରି ତାଜା ଜଳରେ ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ତରଙ୍ଗରେ କମଳମାନେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ବିସ୍ତୃତ କମଳନୟନୀ, ସଦା ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିଲେ ମୋତେ ଜୀବନ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଆହା, କାମବାସନା କେତେ ବିଚିତ୍ର! ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମନେ ପକାଉଛି ସେ ମହାନୀୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଆଶୀର୍ବାଦମୟ ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ, ଏବେ ଅଲଭ୍ୟ ଓ ଦୂର ଅନ୍ତର୍ଧାନ। ଯଦି କାମବାସନା ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବସନ୍ତ ଏହି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ସହିତ ମୋତେ ପୁଣି ଦୁଃଖ ଦେଉନାଥାନ୍ତା। ସୀତା ସହ ଯାହା କି ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା, ଏବେ ସେ ନଥିବାରୁ ସେ ସବୁ ଏକାଉଁ ମୋ ପାଇଁ ଅନନ୍ଦହୀନ।