ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ମନ ଅତି ଭାବୁକ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ବେପରା ହୋଇଛି; ଏଠି ଆନନ୍ଦମୟ କୋକିଲ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇ ମୋତେ ଡାକୁଛି, ଏବଂ ମୋର ଆଶା ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରୁଛି। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ କୋକିଲ ଏହି ଶୋଭାମୟ ଜଙ୍ଗଲ ଝରଣା ପାଖରେ ଗାଇଥିବା ସମୟରେ, ମୋ ମନ ଭଲ ପାଇଁ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଏହି କୋକିଲର ଡାକ ଶୁଣି ଏକ ସମୟ ମୋର ପ୍ରିୟା ଆଶ୍ରମରେ ଅନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଡାକିଥିଲା ଏବଂ ଗଭୀର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଦେଖ, ଏଠି ଚାରିପାଖରେ ଗଛ, ଝାଡ଼ି, ଲତା ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଏକାଉଟିରେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ଜୋଡ଼ା ସହିତ ମିଶି ଏକାଉଟିରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଇ ଖୁସି ପାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇଉଛନ୍ତି, ମଧୁମକୁ ରାଜା ମଧୁର ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ନଦୀକୂଳରେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଏକାଉଟିରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ, କୋକିଲ ଓ କୋକିଲାମାନଙ୍କର ଗୀତ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗାଇଉଛନ୍ତି। ଏଠି ଏକେକ ଗଛ ମୋର ମନରେ ପ୍ରେମର ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଉଛି; ଅଶୋକ ଫୁଲର ଗୁଚ୍ଛ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମଧୁମକୁମାନେ ଗୁଞ୍ଜି ଆକାଶ ପୂରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଚିତ୍ରା ଋତୁର ଲାଲ ନୂତନ ପତ୍ର ଏ ଅଗ୍ନିକୁ ଅଧିକ ଭଳି ଜଳାଉଛି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖୁନି—ସେ ନୟନର ଲାଗି, କେଶର ଶୋଭା, ମୃଦୁ କଥା ଭଳି ଅନନ୍ଦମୟ। ସେ ନାହିଁ ଥିବାରୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ଜୀବନର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ଏ ଶୋଭାମୟ ଋତୁ ମୋ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଥିଲା। ଏ ଜଙ୍ଗଲ କୋକିଲର ଡାକରେ ଭରିଯାଇଛି, ମୋର ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶୋଭିତ; ପ୍ରେମ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚିତ୍ରା ଋତୁର ଗୁଣ ଅଧିକ ହେଉଛି। ଏ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ଏହି ଶୋଭାମୟ ଗଛ ଦେଖି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ କରିଦେବ, କିନ୍ତୁ ସେ ନାହିଁ। ମୋ ମନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଏ ଦୁଃଖ ଅଧିକ ହେଉଛି; ଭାଇଦେହୀକୁ ଦେଖୁନି, ତାହା ମୋର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଏଠି ଅଧିକ କରୁଛି। ଚିତ୍ରା ଋତୁ ଦେଖିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧୁର ମନ, ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି; ମୋର ମୃଗନୟନୀ ପ୍ରିୟା ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛି। ଚୈତ୍ର ଜଙ୍ଗଲର ନିର୍ଦୟ ପବନ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଦେଖ, ମୟୂରମାନେ ଏଠି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପାଖ ଭଳି, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଜାଳରେ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର, ମୟୂରମାନେ ମୟୂରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରେମରେ ଆବେଶିତ। ମୋ ପାଇଁ, ପ୍ରେମରେ ଭାବୁକ, ଏ ଦୃଶ୍ୟମାନେ ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ କରୁଛି; ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ତାଙ୍କ ସହିତ ମୟୂରୀ ମଧୁର ଭାବରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ମୟୂରୀ ପ୍ରେମରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସାଥୀକୁ ପ୍ରବଳ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ଏପରି ମୟୂର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ହୃଦୟରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ମୟୂର ତାଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ପାଖ ଖୋଲି, ଡାକରେ ମଜା କରୁଛି; ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଏ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇନାହିଁ। ସେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ, ଫୁଲର ଋତୁରେ ପ୍ରିୟା ବିନା ବଞ୍ଚିବା ଅସହ୍ୟ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରେମ ଆବେଶ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହି ମୟୂରୀ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାଙ୍କ ସାଥୀକୁ ଆସୁଛି। ଯଦି ମୋର ବିଶାଳ-ନୟନୀ ଜନକୀ ଅପହୃତ ହୋଇନଥାନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ମୋତେ ଆସିଥାନ୍ତି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଫୁଲମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ; ଶୀତ ଋତୁ ପରେ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲରେ ଭରିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଫଳ ନାହିଁ। ଗଛର ଶୋଭାମୟ ଫୁଲ ମଧୁର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମଧୁମକୁ ଝୁଣ୍ଡ ସହିତ ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଛି, ଅର୍ଥହୀନ ଭାବରେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକାଉଟିରେ ଆନନ୍ଦରେ ଗାଇଉଛନ୍ତି, ଏକାଉଟିରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି। ଯଦି ଚିତ୍ରା ଋତୁ ମୋ ପ୍ରିୟା ବସିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପହଁଚିଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚିତ୍ରା ଋତୁ ସେଠି ପହଁଚିନାହିଁ; କିପରି ସେ କଳା-ନୟନୀ ସୀତା ମୋ ବିନା ରହିପାରିବେ? କିମ୍ବା ଚିତ୍ରା ଋତୁ ମୋ ପ୍ରିୟା ବସିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପହଁଚିଛି; ତେବେ ତାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କଟିରେ ସୀତା କଣ କରିବେ? ମୋ ପ୍ରିୟା, କଳା-ବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ୍ମ-ନୟନୀ, ମୃଦୁ କଥାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚିତ୍ରା ଋତୁ ଆସିଲେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ମୋ ହୃଦୟରେ ଚଳିଛି: ସୀତା ଏତେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋର ଅନୁପସ୍ଥିତି ସହିପାରିବେନି। ଭାଇଦେହୀର ପ୍ରେମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥିର; ମୋର ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ସୀତା ପାଇଁ ସମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ପବନ, ଶୀତଳ ଓ ମଧୁର ଲାଗିଥିବାରେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଅଗ୍ନି ଭଳି ଲାଗୁଛି। ଏକ ସମୟରେ ଏହି ପବନ ସୀତା ସହିତ ଉଲ୍ଲାସ ଆଣିଥିଲା; ଏବେ ସେ ନାହିଁ, ଏହି ପବନ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ସେ ନାହିଁ, ଗଛରେ ବସିଥିବା କାଉଁ ପକ୍ଷୀ ଆନନ୍ଦରେ ଡାକୁଛି। ସେହି ପକ୍ଷୀ ଭାଇଦେହୀର ଦ୍ୱାରପାଳ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋତେ ବିଶାଳ-ନୟନୀ ପ୍ରିୟା ସମ୍ମିଳନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜଙ୍ଗଲର ଶବ୍ଦ ପ୍ରେମରେ ଭରିଯାଇଛି; ପକ୍ଷୀମାନେ ଫୁଲ ଗଛର ଉପରେ ଉତ୍ସାହରେ ଗାଇଉଛନ୍ତି। ପବନ ତିଳ ଫୁଲର ଗୁଚ୍ଛକୁ ଉଡ଼ାଉଛି; ମଧୁମକୁ ଏକାଉଟିରେ ଆସିଛି, ପ୍ରେମରେ ଆବେଶିତ ପ୍ରିୟାକୁ ଆକର୍ଷିତ ଭଳି। ଏହି ଅଶୋକ ଗଛ, ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ମୋ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛି, ପବନରେ ତାଙ୍କ ଫୁଲ ଗୁଚ୍ଛ ଭଳି ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠି ଆମ୍ବ ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଛି; ପବନର ଖେଳରେ ତାଙ୍କ ମନ ଉତ୍ସାହିତ, ସନ୍ଦଳ ଲେପିଥିବା ମଣିଷ ଭଳି ପ୍ରେମରେ ଆବେଶିତ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ପମ୍ପା ତୀରର ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦ୍ୟାନରେ କିନ୍ନରମାନେ ଏଠି ଏଠି ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜଳରେ ଫୁଲିଥିବା ଅତିରୁଚିର ଗନ୍ଧ ମଧୁର ପଦ୍ମ ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଭଳି ଚମକୁଛି।