ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚାଇତ୍ର ଋତୁର ଦିନ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ ମୋ ମନରେ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ କରୁଛି। ଏଠାରେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ପ୍ରେମିକା ସୀତାର ବିୟୋଗ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ଆଶା ଆମିକୁ ତାଣି ନେଉଛି, ଦୁଃଖ ମୋତେ ଆଉ ଅଧିକ ଭାରି କରିଛି, ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲାର ଗୀତ ମୋତେ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଝରଣା ପାଖରେ ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲା ଚିତ୍କାର କରିବ, ଏବଂ ପ୍ରେମର ଆବେଗରେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇବ। ଏହି କୋଇଲାର ଚିତ୍କାର ଆଶ୍ରମରେ ସୀତା ଶୁଣିଥିଲେ, ସେ ମୋତେ ଡାକି ଆନନ୍ଦ ଭରି ଥିଲେ। ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଗଛ, ଝାଡ଼ି, ଲତା ଏବଂ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୀତରେ ମନୋହର ହୋଇଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ମଧୁମକ୍ଷିର ରାଜା ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଆନନ୍ଦିତ। ନଦୀକୁଳରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, କୋଇଲାର ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍କାର ଏବଂ ନର କୋଇଲାର ଗୀତ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଏହି ଗଛମାନେ ପ୍ରେମର ଆଗକୁ ଭଡ଼ାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଅଶୋକ ଫୁଲର ଗୁଛ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳିଉଛି, ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛନ୍ତି। ଫୁଲର ଲାଲ ତିର ଗଛମାନେ ଚାଇତ୍ର ଋତୁର ଆଗକୁ ଭଡ଼ାଇ ଦେଉଛି, ମୁଁ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରି ନଥିବାରୁ ଏହି ଆଗରେ ପୁଡ଼ିଯିବି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସୀତାକୁ ଦେଖିବା ବିନା ମୋ ଜୀବନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହି ଚାଇତ୍ର ଋତୁ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଜଙ୍ଗଲ କୋଇଲାର ଚିତ୍କାରରେ ମୋ ପ୍ରେମିକା ପାଇଁ ଶୋଭିତ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ; ଚାଇତ୍ର ଋତୁର ଗୁଣ ଆଶାରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଆଉ ଅଧିକ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖର ଆଗ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଭସ୍ମ କରିଦେବ, ମୁଁ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନେ ଦେଖୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ନାରୀକୁ ଦେଖୁ ନାହିଁ। ମୋ ମନରୁ ଉଠିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖ ଆଉ ଅଧିକ ହେବ; ସୀତା ଦେଖିବାକୁ ନମିଲେ ମୋ ପୀଡ଼ା ଏଠାରେ ବଢ଼ିଯାଉଛି। ଏହି ବସନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମୋତେ ଘମ ଏବଂ ଆଶାରେ ମିଶି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ମୃଗନୟନୀ ସୀତା ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ଚାଇତ୍ର ଜଙ୍ଗଲର କ୍ରୂର ପବନ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛି, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ; ଦେଖ, ମୟୂରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଚମକୁଛନ୍ତି। ପବନରେ ତାଙ୍କର ପାଖ ହଳି ଉଠିଛି, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ଜନାଳା ପରି; ମୟୂରମାନେ ମୟୂରୀମାନେ ଦେଖି ଆବେଗରେ ଭରିଯାଉଛନ୍ତି। ମୋ ପାଇଁ, ପ୍ରେମରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆଶାକୁ ଆଉ ଅଧିକ କରୁଛି; ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସହ ମୟୂରୀ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏହି ମୟୂରୀ ପ୍ରେମରେ ଆବେଗିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ପଛରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଚାଲିଯାଉଛି; ଏହି ମୟୂର ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ଆଶା ନେଇ ଚାଲିଯାଉଛି। ସୁନ୍ଦର ପାଖ ଫେଲି, ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ମୟୂର, ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ସହ ଏହି ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ, ଫୁଲର ଋତୁରେ ସୀତା ବିନା ଜୀବନ ଅସହ୍ୟ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରେମ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଶିଯାଇଛି; ଏହି ମୟୂରୀ ପ୍ରେମର ଆବେଗରେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ପାଖରେ ଯାଉଛି। ସୀତା ଅପହୃତ ହେଇନଥିଲେ, ମୋ ଚଉଡ଼ିଆ ନୟନୀ ଜନକୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମର ଆବେଗରେ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଥାନ୍ତି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଫୁଲମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅନାସ୍ଥା; ଶୀତ ଋତୁ ପରେ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲରେ ଭରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଦେଉନାହିଁ। ସୁନ୍ଦର ଗଛର ଫୁଲମାନେ ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ସହ ଜମା ହୋଇ ମିଛ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳ ଦଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଇ, ଏକାଉକା ଡାକି ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଚିତ୍କାର ମୋ ପ୍ରେମକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ଯଦି ବସନ୍ତ ମୋ ପ୍ରେମିକା ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନରେ ଆସିଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ ଦୁଃଖ କରୁଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସନ୍ତ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନକୁ ଛୁଇଁନାହିଁ; କିପରି ସୀତା ମୋ ବିନା ଏହି ଋତୁରେ ରହିପାରିବ? କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଆସିଥିଲେ, ସୁନ୍ଦର କଟିବନ୍ଧା ସୀତା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇ କଣ କରିବେ? ମୋ ପ୍ରେମିକା କଳା ଚମ୍ବା, ପଦ୍ମନୟନୀ, ମୃଦୁ ଭାଷାଳୀ—ନିଶ୍ଚିତ ବସନ୍ତ ଆସିବା ସମୟରେ ସେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଚାଲିଛି: ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା ମୋ ବିନା ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ସୀତାର ପ୍ରେମ ମୋ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼, ମୋର ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ସୀତାପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ଦୃଢ଼। ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଭରା ପବନ, ସ୍ପର୍ଶରେ ଶିତଳ ଓ ମନୋହର, ମୋ ପ୍ରେମିକାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ ଆଗ ପରି ଲାଗିଯାଉଛି। ସୀତା ସହ ଏହି ପବନ ସୁଖ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ସେ ବିନା ଏହା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ସୀତା ବିନା, ଗଛରେ ବସିଥିବା କାଉଁ ପକ୍ଷୀ ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛି। ଏହି ପକ୍ଷୀ ବୈଦେହୀର ଦ୍ୱାରପାଳ; ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋତେ ଚଉଡ଼ିଆ ନୟନୀ ସୀତା ପାଖରେ ନିଉଛି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରେମ ଭରା ଧ୍ୱନି ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଫୁଲ ଭରା ଗଛ ଉପରେ ଗୀତ ଗାଇଛନ୍ତି। ପବନ ତିଲ ଫୁଲର ଗୁଛକୁ ବିକିରି ଦେଉଛି; ମଧୁମକ୍ଷି ଅଚନକ ପ୍ରେମରେ ଆବେଗିତ ହୋଇ ପ୍ରେମିକାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଯାଉଛି। ଏହି ଅଶୋକ ଗଛ, ପ୍ରେମିକାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋ ପାଖରେ ଦଉଁଡ଼ି ହୋଇ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଉଛି, ପବନରେ ତାଙ୍କର ଗୁଛ ଆମକୁ ଭୟ ଦେଉଛି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠାରେ ଆମ୍ବ ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରି ଉଠିଛି, ତାଙ୍କର ମନ ପବନର ଖେଳରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଚନ୍ଦନରେ ଶୋଭିତ ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରେମରେ ଆବେଗିତ ହୋଇଥିବା ପରି। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଦେଖ, ପମ୍ପାର ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନରେ କିନ୍ନରମାନେ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚି ଉଠିଛନ୍ତି, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।