ଏହି ସୁନ୍ଦର ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, କିପରି ପବନ ତଳପଡ଼ିଥିବା, ପଡ଼ୁଥିବା ଓ ଗଛରେ ଥିବା ଫୁଲମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଛି। ଗଛମାନଙ୍କର ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଡାଲିମାନେ ପବନରେ ହଲୁଚୁଆଁଡ଼ି ହେଉଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ତାହାରେ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଛନ୍ତି। ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରୁ ବାହାରିଥିବା ପବନ, ମଦୋନ୍ମତ କୋଇଲୀମାନଙ୍କର କୁହୁକିରେ ଗଛମାନଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କରାଉଛି, ମନେ ହେଉଛି ପବନ ଗାଉଛି। ପବନ ଚାରିପଟେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଡାଲିମାନେ ହଲୁଇଦେଉଛି, ଏହି ଗଛମାନେ ଏମିତି ଲାଗୁଛନ୍ତି ଯେ, ସେମାନେ ଏକାଠି ବୁନାଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ପବନ ଚନ୍ଦନ ସମ ପ୍ରଶୀତ ଓ ସ୍ପର୍ଶକୁ ସୁଖଦାୟକ, ଏହା ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ ଆଣିଛି ଓ କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର କରୁଛି। ପବନରେ ହଲୁଥିବା ଗଛମାନେ ମନେ ହେଉଛି କିଛି କହୁଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜରଣରେ ଅନୁରଣିତ ହେଉଛନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ମନୋହର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ ଏକାଠି ଗଢ଼ିଛନ୍ତି। ଫୁଲରେ ଢାକିଥିବା ଏହି ଗଛମାନେ, ପବନରେ ହଲୁଥିବା ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀର ଶୋଭାରେ ଭାସିଥିବା, ମନେ ହେଉଛି କିଏ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରୁଛି। ଦେଖ, ସଉମିତ୍ରି, ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଧଳିଛନ୍ତି। ଏହି ବସନ୍ତ, ହେ ସଉମିତ୍ରି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୁହୁକିରେ ଗଞ୍ଜିଉଛି, କିନ୍ତୁ ସୀତା ବିନା ଏହା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଉଛି। ଆକାଂକ୍ଷା ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି, ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲୀର କୁହୁକି ମୋତେ ଡାକୁଛି। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ କୋଇଲୀ ଏହି ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲ ଝରଣା ପାଖରେ କୁହୁକିବ, ଏବଂ ମୋ ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରି ମୋତେ ବେଦନା ଦେବ। ଏକଥା ମୁଁ ମନେ କରେ, ପୂର୍ବେ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାବେଳେ ସୀତା ଏହି କୋଇଲୀର କୁହୁକି ଶୁଣି ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଡାକିଥିଲେ, ଓ ଗଭୀର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଦେଖ, ଚାରିପଟେ ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଲତା ଅନେକ ପ୍ରକାରର ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧ୍ୱନିରେ ଗାଉଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଜୋଡ଼ି ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷୀର ରାଜା ସହ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ମନୋରଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ନଦୀପାରେ, କୋଇଲୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କୁହୁକି ଓ ପୁରୁଷ କୋକିଳଙ୍କର ଗୀତରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଗଛମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋର ଭିତରେ ପ୍ରେମର ଅଗ୍ନି ଜଳାଉଛନ୍ତି, ଆଶୋକ ଫୁଲର ଗୁଛ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳିଛି, ମଧୁମକ୍ଷୀର ଗୁଞ୍ଜରଣ ଚାରିପଟେ ହେଉଛି। ନବପତ୍ରର ଲାଲ ଟିପରେ ବସନ୍ତ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ ଦହିଦେବ, କାରଣ ସେ ସୁନ୍ଦର କପୋଳ, କେଶ ଓ ମୃଦୁ ଭାଷା ବାଳା ମୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାହାନ୍ତି। ସଉମିତ୍ରି, ସେ ନା ଦେଖିଲେ ମୋ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହି ମନୋହର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଋତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା। କୋକିଳଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମୋ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶୋଭିତ; ବସନ୍ତର ଗୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେମର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଜନ୍ମିଛି, ବଢ଼ୁଛି। ଏହି ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଦହିଦେବ, କାରଣ ଏତେ ସୁନ୍ଦର ଗଛ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନାହିଁ। ମୋ ଭିତରୁ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖ କେବଳ ବଢ଼ିବ; ଅଦୃଶ୍ୟ ବୈଦେହୀ ଏଠାରେ ମୋ ପୀଡ଼ା ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଘମ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ; ମୃଗନୟନୀ ସେ ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟର କ୍ରୂର ପବନ ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ସଉମିତ୍ରି; ଦେଖ, କିପରି ମୟୂରମାନେ ଏଠାଏଠି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଶୋଭା ଜଗାଉଛନ୍ତି। ପବନରେ ଡେଣ୍ଡା ହଲୁଥିବା, କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଜାଲନା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ମୟୂରମାନେ, ମୟୂରୀମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ପ୍ରେମରେ ଉନ୍ମତ୍ତ। ମୋ ପାଇଁ, ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିବା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନେ ଆଉ ଆଉ ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ାଉଛି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ତାଙ୍କ ସହ ମୟୂରୀ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏହି ପ୍ରେମରେ ପୀଡ଼ିତ ମୟୂରୀ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ତାଙ୍କ ସାଥିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି; ଏହିପରି ମୟୂର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ ଚାଲିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ପଖ ଫେଲି, ମୟୂର କୁହୁକିରେ ମନେ ହେଉଛି ଠାଠା କରୁଛନ୍ତି; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ହରଣ କରିନାହାନ୍ତି। ସେଠିପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ଏହି ରମ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଫୁଲର ଋତୁରେ ବଞ୍ଚିବା ଅସହ୍ୟ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରେମ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତିର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି: ଏହି ମୟୂରୀ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାଙ୍କ ସାଥିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ମୋ ବିସାଳନୟନୀ ଜନକୀ ହରଣ ହୋଇନଥାନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିଥାନ୍ତି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଫୁଲମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଫଳହୀନ; ଶୀତକାଳ ପରେ ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲରେ ଭରିଗଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳୁନାହିଁ। ଗଛର ରୂପବତୀ ଫୁଲମାନେ ଶୋଭା ପାଇଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ସହିତ ମାଟିକୁ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆନନ୍ଦରେ ଗାଉଛନ୍ତି, ପରସ୍ପରକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଧ୍ୱନି ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ବସନ୍ତ ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଅସହାୟ ଓ ଦୁଃଖିତ। ବସନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଛୁଅନାହିଁ; କିପରି କଳାନୟନୀ ସୀତା ମୋ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବେ? ନାହିଁ, ବସନ୍ତ ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ; ତେବେ ଏହି ଶୋଭାବତୀ କମରବାଳା କ’ଣ କରିବେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅବହେଳିତ ହୋଇ? ମୋର ପ୍ରିୟା, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, କମଳନୟନୀ, ମୃଦୁବାଦିନୀ — ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ମୋର ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଘୂରୁଛି: ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତି ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ବୈଦେହୀଙ୍କର ପ୍ରେମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋପରି ଅଟୁଟ୍; ମୋର ମଧ୍ୟ ସୀତା ପାଇଁ ପ୍ରେମ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ଅଟୁଟ୍।