ପମ୍ପା ସରୋବର ପାଖରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଅପାର ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଭରିଗଲେ, ଅନ୍ତରରେ ଅନୁଭୂତିର ଲହରି ଉଠିଲା। ତିନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସାଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ପମ୍ପା ସରୋବରର ନିର୍ମଳ ପାଣି ବେରିଲ୍ ପଥର ପରି ଚମକୁଛି, ଏଠି ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡିରେ ଶୋଭା ଅନ୍ୟ ମାନେ, ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଏଠିରେ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି।” ଏହି ପମ୍ପା ଅଞ୍ଚଳର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଏଠି ପାହାଡ଼ ଚମକୁଛି, ବୃକ୍ଷମାନେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ତଥାପି, ମୋ ମନରେ ଦୁଃଖ ଭରି ଅଛି—ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ତିବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଯାତନା ଅନୁଭବୁଛି। ଦୁଃଖରେ ଲୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପମ୍ପା ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟ ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଶୀତଳ ପାଣିରେ ଭରି, ଶୁଭ ଦେଖାଯାଉଛି। ପଦ୍ମରେ ଆବୃତ, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ସାପ, ବନ୍ୟ ପଶୁ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠିରେ ଚରି ଫୁଲିଯାଉଛନ୍ତି। ନୀଳ ଓ ହଳଦୀ ଘାସର ମାଉଦ୍ରା ଏଠି ଅତ୍ୟଧିକ ଚମକୁଛି, ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଫୁଲର ଗୁଛ ନିଆଁ ପରି ଏଠି ମାଉଦ୍ରାକୁ ଅଲଙ୍କାର କରିଛି। ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲ ଲଗିଛି, ଲତାମାନେ ଫୁଲର ଟିପ୍ସ ନେଇ ସବୁଠି ଶିଖରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି। ସାଉମିତ୍ରି, ଏଠିର ମୃଦୁ ବାତାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ବସନ୍ତ ଋତୁ ରମ୍ୟ ରସରେ ଭରି, ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବୁଛି। ଦେଖ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଏଠି ମেঘ ପରି ଫୁଲ ବର୍ଷା କରୁଛି। ଏଠିର ମନୋହର ମାଉଦ୍ରାରେ, ବିଭିନ୍ନ ବନ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ବାତାସର ଚାପରେ ତଳେ ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି। ସାଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ବାତାସ ସବୁଠି ଫୁଲ ସହ ଖେଳୁଛି—ଏଠି ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିବା, ପଡ଼ୁଥିବା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଅଛିଥିବା ଫୁଲ ସହ। ବାତାସ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଫୁଲିଥିବା ଶାଖାକୁ ହଲାଇ, ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଫୁଲ ସହ ଗୁଞ୍ଜିତ ହେଉଛନ୍ତି। ମଦୁର ଖୋଇଲାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ବାତାସ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରୁ ଆସି ବୃକ୍ଷମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ବାତାସ ଚାରିପାଖରେ ଶାଖାମାନେ ହଲାଇ, ଶିଖର ଗୁଞ୍ଜିତ ହେଉଛି, ଏଠି ବୃକ୍ଷମାନେ ଏକାଠି ଗାଁଥି ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ବାତାସ ଚନ୍ଦନ ପରି ଶୀତଳ ଓ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ଆଣି, କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରୁଛି। ବୃକ୍ଷମାନେ ବାତାସରେ ହଲାଇ, ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଗୁଞ୍ଜିତ ହେଉଛନ୍ତି, ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଅରଣ୍ୟ ମନୋହର ହୋଇଯାଉଛି। ପାହାଡ଼ ଶିଖର ମନୋହର ଫୁଲରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଶିଖର ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଚମକୁଛି। ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରି, ବାତାସରେ ହଲାଇ, ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଅଲଙ୍କାର ଭାବରେ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଗୀତରେ ଗାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଦେଖ, ସାଉମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ କର୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷ ଫୁଲରେ ଭରି, ପିତାମ୍ବର ପରି ଚମକୁଛି, ସୁନାରେ ଆବୃତ ହୋଇଛି। ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ, ସାଉମିତ୍ରି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛି—ସୀତା ନାହିଁ। ଆକାଂକ୍ଷା ମୋତେ ଯାତନା ଦେଉଛି, ଦୁଃଖରେ ଲୁହାଯାଇଛି, ଆନନ୍ଦମୟ କୋଇଲା ଗୀତ ମୋତେ ଡାକୁଛି। ଏହି କୋଇଲା ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ ଝରଣାରେ ଡାକିବ, ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇବ। ଏହି କୋଇଲାର ଡାକ ଶୁଣି, ତିନି ଅଶ୍ରମରେ ଥିବାବେଳେ ମୋ ପ୍ରିୟା ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଡାକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ। ଚାରିପାଖରେ ବୃକ୍ଷ, ଜାଡ଼ି, ଲତାମାନେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀରେ ଭରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଗୀତ ଗାଉଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି, ନିଜ ଦଳରେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସରେ ଅଛନ୍ତି, ସାଉମିତ୍ରି, ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଆନନ୍ଦିତ। ଏହି ନଦୀତୀରେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଅଛନ୍ତି, କୋଇଲାମାନେ ଉଚ୍ଚ ଡାକ ଦେଉଛନ୍ତି, ରାଜ କୋଇଲା ଗୀତ ଗାଉଛି। ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ମୋର ମନରେ ପ୍ରେମର ଅଗ୍ନି ଜଳାଉଛି, ଅଶୋକର ଫୁଲ ଗୁଛ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ଚମକୁଛି, ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଗୁଞ୍ଜିତ ହେଉଛନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଲାଲ ଫୁଲର ନୂତନ ପତ୍ରରେ ମୋତେ ଜଳାଇ ଦେବ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ—ଶୋଭା ମୟ ଚକ୍ଷୁ, ମନୋହର କେଶ, ମୃଦୁ ବାକ୍ୟବଳୀ। ସାଉମିତ୍ରି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଛଡ଼ା ମୋ ଜୀବନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ଋତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା। କୋଇଲାମାନେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଅରଣ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅଲଙ୍କୃତ, ପ୍ରେମର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ବସନ୍ତର ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛି। ଏହି ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଭସ୍ମ କରିଦେବ, ମୁଁ ଏହି ମନୋହର ବୃକ୍ଷ ଦେଖୁଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୋ ମନରୁ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖ ଅଧିକ ହେଉଛି; ବୈଦେହୀ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଏଠି ମୋ ଯାତନା ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛି। ବସନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମ ଓ ଦୁଃଖର ଘେଉଁରେ ମୋତେ ଯାତନା ଦେଉଛି; ମୃଗନୟନୀ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯାତନା ଦେଉଛନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟର କ୍ରୂର ବାତାସ ମୋତେ ଯାତନା ଦେଉଛି, ସାଉମିତ୍ରି; ଦେଖ, ମୟୂରମାନେ ଏଠି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଚାରିପାଖରେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ପରି ଡାଣ୍ଡା ଚମକୁଛି, ମୟୂରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ମୟୂରମାନେ ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ମୋ ପାଇଁ, ପ୍ରେମରେ ଲୁହାଯାଇ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ମୟୂରୀ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏହି ମୟୂରୀ, ପ୍ରେମରେ ଯାତନା ଅନୁଭବୁଛି, ତାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ଏଭଳି ମୟୂର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ଡାଣ୍ଡା ଫିଳାଇ, ଡାକରେ ଅପମାନ କରୁଥିବା ପରି, ମୟୂରର ପ୍ରିୟା ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇନାହିଁ। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ, ଫୁଲର ଋତୁରେ ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ି ଜୀବନ ଅସହ୍ୟ।