ଏହି ମହାନ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଗୌରବମୟ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ବେଳେ, ସାମ୍ନାରେ ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ତିନି, ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପମ୍ପା ସରୋବର କେତେ ସୁନ୍ଦର! ଏଠିର ଜଳ ବେରିଲ୍ ମଣିର ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ କମଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପମ୍ପା ଅଞ୍ଚଳର ଅରଣ୍ୟ କେତେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ! ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଚମକୁଛି, ଗଛମାନେ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି, ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବୁଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ପମ୍ପା ଚିତ୍ରକୂଟ ଅରଣ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପରିବେଶରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ପଦ୍ମରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏହି ସରୋବର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି। ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ଘାସର ମାଟି ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଛି। ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଚାରିପାଖରେ ଭାରି ଫୁଲରେ ଢାକାଯାଇଛି, ଲତା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ରହିଛି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସହଜ ବାତାସ କେତେ ମଧୁର! ଋତୁ ଆକୂଳତାରେ ଭରିଛି, ଗଛମାନେ ନୂତନ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଧାରଣ କରି ଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁରତାରେ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଦେଖ, ଏହି ପୁଷ୍ପରେ ଢକା ଅରଣ୍ୟର ରୂପ କେମିତି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କରୁଛି।" "ଏହି ଅପୂର୍ବ ମାଟିରେ ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଗଛ, ପବନ ଚାପରେ ତାଙ୍କର ପୁଷ୍ପ ଭୂମିରେ ପତିତ କରୁଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପବନ କେମିତି ପଡୁଥିବା, ପଡିଯାଇଥିବା ଓ ଗଛରେ ରହିଥିବା ପୁଷ୍ପମାନେ ସହିତ ଖେଳୁଛି। ଗଛର ବହୁ ପୁଷ୍ପିତ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ହଲାଇ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଛନ୍ତି।" "ମଦୋନ୍ମତ କୋଇଲିମାନେ ଗାଇ ଉଠିଛନ୍ତି, ପବନ ଗଛମାନେ କୁ ନୃତ୍ୟ କରାଉଛି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରି ମନେ ହେଉଛି ଗାଇ ଉଠିଛି। ପବନ ଚାରିଦିଗରୁ ଗଛମାନେ ଭଲଭଳି ହଲାଇ ତାଙ୍କର ଶିଖର ଏକାଠି ହୋଇ ହାଣ୍ଡିଆ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ପବନ ଚନ୍ଦନ ଭଳି ଶୀତଳ ଓ ମଧୁର, ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ଦେଇ ଦୁଃଖ ହରି ନେଉଛି।" "ପବନରେ ହଲାଇଯାଇଥିବା ଗଛମାନେ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜରଣ ସହିତ ମଧୁଗନ୍ଧିତ ଅରଣ୍ୟରେ ମନେ ହେଉଛି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ମନୋହର ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପ ତଥା ବଡ଼ ଗଛରେ ଆଲିଂଗିତ ଶିଖର ଅତି ଅଲୋକିକ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏହି ଗଛମାନେ, ମୁଣ୍ଡ ଭରି ପୁଷ୍ପ ଓ ପବନରେ ହଲୁଥିବା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଅଳଙ୍କାର ଭଳି ଲାଗୁଛନ୍ତି, ମନେ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କୁ ଗାଇ ଉଠାଯାଉଛି। ଦେଖ, ସମସ୍ତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସୁନା ଧାରଣ କରିଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଭଳି ଚମକୁଛି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରବିରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛି, କିନ୍ତୁ ସୀତା ବିନା ଏହା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛି। ଆକାଂକ୍ଷା ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ମଦୋନ୍ମତ କୋଇଲି ଗାଇ ମୋତେ ଡାକୁଛି।" "ଏହି ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ବନ ଝରଣା ଘଟରେ ଗାଇବ, ଏବଂ ମୁଁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବିବି। ଏକଥା ମୋତେ ସ୍ମରଣ ଆସୁଛି, ଯେତେବେଳେ ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ, ସୀତା ଏହି କୋଇଲିର ସ୍ୱର ଶୁଣି ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଡାକିଥିଲେ।" "ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଲତା ଅନେକ ପକ୍ଷୀରେ ଭରି ଉଠିଛି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଗାଉଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ସଂଗୀନୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ରାଜା ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଆନନ୍ଦିତ।" "ଏହି ନଦୀ କୂଳରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, କୋଇଲିର ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଓ କୋକିଳର ଗୀତ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛି। ଏହି ଗଛମାନେ, ଯାହା ମୋର ମନରେ କାମାଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି, ଅଶୋକ ଗଛର ଲାଲ ତୁଳି ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଚମକୁଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜରଣ ହେଉଛି।" "ବସନ୍ତ ଋତୁର ଲାଲ ନୂତନ ପତ୍ରର ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ଦହି ଦେବ, କାରଣ ମୁଁ ସେଇ ନୟନାଭିରାମ, କୁନ୍ତଳ ଅଳଙ୍କୃତ, ମୃଦୁବାଣୀ ସୀତାକୁ ଦେଖୁନି।" "ସୀତାକୁ ଦେଖିବା ବିନା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଜୀବନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହି ଶୋଭାମୟ ଋତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା।" "କୋକିଳର ଧ୍ୱନିରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମୋ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶୋଭିତ; କାମ ଜନିତ ବସନ୍ତର ଗୁଣ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଉଛି।" "ଏହି ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଦହି ଦେବ, କାରଣ ଏତେ ସୁନ୍ଦର ଗଛ ଦେଖୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେଇ ନାରୀକୁ ଦେଖୁନି।" "ଏହି ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ କେବଳ ବଢ଼ିବାକୁ ଯାଉଛି; ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଏଠି ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଧିକ ହେଉଛି।" "ବସନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଗଳା ଓ ପରିଶ୍ରମ ଅନୁଭବୁଛି; ମୃଗନୟନୀ ସୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି।" "ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟର କ୍ରୂର ପବନ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଦେଖ, ମୟୂରମାନେ କେମିତି ଏଠି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।" "ପବନରେ ହଲୁଥିବା ତାଙ୍କର ପଖ ଦ୍ୱାରା, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଜନେଲା ପରି ଚମକୁଛି, ପେହେନ୍ମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଏହି ମୟୂରମାନେ କାମରେ ମୁଗ୍ଧ।" "ମୋ ପାଇଁ, ଯିଏ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଡୁବିଛି, ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ମୋ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଉଛି; ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ପେହେନ୍ ତାଙ୍କ ସହ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।" "ଏହି ପେହେନ୍, ଯିଏ କାମରେ ଦୁଃଖିତ, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ତାଙ୍କ ସଂଗୀକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ଏପରି ମୟୂର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଧରି ଚାଲିଛି।" "ସେ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ପଖ ପ୍ରସାରିତ କରି, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ମନେ ହେଉଛି ମଜା କରୁଛନ୍ତି; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ କେହି ରାକ୍ଷସ ହରିନେଇନାହାନ୍ତି।