ପମ୍ପା ସରୋବର ଉପକୂଳରେ ତିଲକ, ବୀଜପୂରା, ବଟ ଓ ଧଳା ଗଛରେ ଭରି ଥିଲା; ଫୁଲିଥିବା କରବ ଓ ପୁଣ୍ଣାଗ ଗଛର ମାଧୁର୍ୟ ରେ ଅଞ୍ଚଳ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ମାଲତୀ, କୁନ୍ଦା, ବନ୍ଦୀରା ଓ ନିକୁଳ ଗଛ, ଅଶୋକ, ସପ୍ତପର୍ଣୀ, କଟକ ଓ ଅତିମୁକ୍ତ ଗଛର ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଏଠି ସୁନ୍ଦର ଶୃଙ୍ଗାର ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା; ଏହି ଉପକୂଳରେ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଖଣିଜ ରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲା। ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ରିଷ୍ୟମୂକ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଠି ରିକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ, ମଙ୍ଗା ରାଜା, ଏଠି ନାମରେ ପ୍ରଶିଦ୍ଧ; ଏହି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାରତ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରନ୍ତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି?" ଏହି କଥା କହି ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଭଲପାଇବାରେ ତଳି ଯାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପମ୍ପା ସରୋବରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପଥେ ଚାଲି, ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି, ଦେଖିଲେ ପମ୍ପା ସରୋବରର ଉପକୂଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀରେ ଭରି ଥିଲା; ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି, ରାମ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ ହେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସଉମିତ୍ରି, ପମ୍ପା ସରୋବର ଦେଖ; ଏଠିର ଜଳ ବିଦ୍ର ମଣି ଭଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ନୀଳା ଫୁଲ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଏଠି ଶୋଭା ପାଉଛି।" ରାମ ଆଉ କହିଲେ, "ସଉମିତ୍ରି, ପମ୍ପା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର; ପାହାଡ଼ ଏଠି ଚମକିଉଛି, ଗଛଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶାସ୍ତ ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।" "ତଥାପି, ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଉଛି; ଭାରତ ଓ ବିଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଃଖ ମୋତେ ମାନା ଦେଉଛି। ଦୁଃଖରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପମ୍ପା ଚିତ୍ରକୂଟ ଜଙ୍ଗଲର ଫୁଲ ରେ ଶୋଭିତ, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଶୁଭ ହେଉଛି। ପଦ୍ମରେ ଆବୃତ, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର; ଏଠି ସାପ, ବନ୍ୟପଶୁ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରି ଥିଲା। ନୀଳ ଓ ପୀତ ଘାସର ଅଞ୍ଚଳ ଏଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଛର ଗୁଛରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଚାରିପାଖରେ ଭ-heavy ଫୁଲରେ ଆବୃତ; ଲତାଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲ ତଳେ ଏଠି ଉପରେ ଉପରେ ଜଡି ରହିଛି। "ଏହି ସଉମିତ୍ରି, ହଳୁଆ ପବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିଦାୟକ; ଋତୁ ର ଶୃଙ୍ଗାର ମାଧୁର୍ୟ ରେ ଗଛରେ ନୂତନ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଫୁଲ ଭରା ଜଙ୍ଗଲର ରୂପ ଦେଖ, ଏଠି ମେଘ ଭଳି ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ୁଛି। ପ୍ରମୋଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବନ ଗଛ, ପବନ ଚାପରେ ଫୁଲ ଭୂମିରେ ଝଡ଼ିଯାଉଛି। ବନରେ ପବନ ତଳିଯାଉଥିବା, ଫୁଲ ପଡ଼ିଯାଉଥିବା, ଓ ଗଛରେ ରହିଥିବା ଫୁଲ ରେ ଖେଳୁଥିବା ପବନ ଦେଖ।" "ଫୁଲିଥିବା ଗଛର ଶାଖା ହଳୁଆ ପବନରେ ହଳିଉଛି; ମଧୁମକୁଳ ଗୁଞ୍ଜରଣ ରେ ବନ ଫୁଲ ତଳେ ଚାଲିଉଛି। ମଦିରା ଖୋକିଲା ର ରାଗ ରେ ଗଛ ନାଚୁଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି; ପବନ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ଗାଇ ଆସୁଥିବା ଭଳି।" "ପବନ ଚାରିପାଖରେ ଗଛକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ହଳିଉଛି; ଶାଖା ଜଡି ଗଛ ଏଠି ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ପବନ ଚନ୍ଦନ ଭଳି ଶୀତଳ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ମନୋହର; ଏହି ପବନ ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ଆଣି ଥକା ଦୂର କରେ।" "ଗଛ ହଳିଉଥିବା, ମଧୁମକୁଳ ଗୁଞ୍ଜରଣରେ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ରେ ଶୋଭିତ; ଏଠି ଗଛ ତଳେ ମଧୁମକୁଳ ଗୁଞ୍ଜରଣ ହେଉଛି। ପାହାଡ଼ ଶିଖର ମନୋହର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ; ଶିଖର ମହାଗଛରେ ଆବୃତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଫୁଲ ଭରା ଗଛ, ପବନରେ ହଳିଉଥିବା, ମଧୁମକୁଳ ରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଗୀତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।" "କର୍ଣିକାର ଗଛ ଏଠି ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲିଉଛି; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ପୀତ ଚାମର ଭଳି।" "ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ, ସଉମିତ୍ରି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ର ରାଗ ରେ ଶୋଭିତ; ଏହି ଶବ୍ଦ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ କରେ, ସୀତା ବିନା।" "ଏହି ଆଶା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ଖୋକିଲା ର ଆନନ୍ଦ ଗୀତ ମୋତେ ଡାକୁଛି।" "ଏହି ଆନନ୍ଦ ଖୋକିଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲ ଝରଣାରେ ଚିତ୍କାର କରିବ; ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରନ୍ତ ହୋଇ, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇବ।" "ଏକ ସମୟ, ତାଙ୍କର ଡାକ ଶୁଣି, ମୋର ପ୍ରିୟା ମୃଗୟାଶ୍ରମରେ ମୋତେ ଡାକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ।" "ଚାରିପାଖରେ ଗଛ, ଜ୍ୱାରି, ଲତା ଅନେକ ପକ୍ଷୀରେ ଭରି ଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଗୀତ ଗାଉଛି।" "ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ମିତ୍ର ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ଦଳରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ସଉମିତ୍ରି; ମଧୁମକୁଳ ରାଜା ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦିତ।" "ଏହି ନଦୀ ତଟରେ, ପକ୍ଷୀ ଦଳ ଆନନ୍ଦରେ; ଖୋକିଲା ର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଓ ପୁରୁଷ କୋକିଲ ର ଗୀତ ଶୋଭାମୟ।" "ଏହି ଗଛ ମୋତେ ପ୍ରେମର ଅଗ୍ନି ଜଳାଉଛି; ଅଶୋକ ଫୁଲ ଦଳ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଚମକୁଛି, ମଧୁମକୁଳ ର ଗୁଞ୍ଜରଣ ଏଠି ଫିଲିଯାଉଛି।" "ବସନ୍ତ ଋତୁର ଲାଲ ନୂତନ ପତ୍ର ମୋତେ ଜଳାଇଦେବ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନି—ଜିଏ ନୟନ ଲାଶା, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଓ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ଶୋଭାମୟ।" "ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ, ସଉମିତ୍ରି, ମୋର ଜୀବନର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଋତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଓ ଚମକୁଥିଲା।" "କୋକିଲ ର ଚିତ୍କାର ରେ ଆବୃତ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ମୋର ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅଳଙ୍କୃତ; ପ୍ରେମ ର ଆଶାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବସନ୍ତ ର ଗୁଣ ଏଠି ଉପଚି ଯାଉଛି।" ଏହିପରି ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରେମରେ ତଳି ଯାଇ, ପମ୍ପା ର ଶୋଭା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟ ର ଦୁଃଖ ଓ ବିରହ କଥା କହି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।