ପମ୍ପା ସରୋବର ପାଖରେ ଆସି, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମ ଏବଂ ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ତିଳକ, ବୀଜପୂର, ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ଧଳା ଗଛ, ଫୁଲେଇଥିବା କରବୀ ଓ ପୁଣ୍ଣାଗ ଗଛ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ମଲ୍ଲିକା, କୁଣ୍ଡ, ବନ୍ଦୀରା, ନିକୁଳ, ଅଶୋକ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, କଟକ ଏବଂ ଅତିମୁକ୍ତ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦ୍ରୁମ ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରୁମ ଏକ ପ୍ରିୟାଙ୍ଗନା ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ପମ୍ପା ସରୋବରର ପାରେ ଏକ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଛି। ଏହି ପାହାଡିକୁ ରିଷ୍ୟମୂକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଲାଗିଥିବା ଗଛ ଅଛି। ଏଠାରେ ରିକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁଗ୍ରୀବ ବସବାସ କରନ୍ତି। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସେହି ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା। ଏପରି ଉତ୍ତମ ବୀର ଆଉଥରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା କିପରି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି?” ଏପରି ଭାବେ କହି, ପ୍ରେମବେଦନାରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନ ଥିବା ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେହି ମନୋହର ପଦ୍ମାକ୍ତ ପମ୍ପା ସରୋବର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋକକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ। ଦୁଇଁଜଣ ଭାଇ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ସେହି ଚମତ୍କାର ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ଆଛି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେଠାରେ ଏହି ସରୋବର ଦେଖି ରାମଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା। ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅନ୍ତର ଭରିଯାଇ, ସେ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ପମ୍ପାକୁ ଦେଖ, ଯାହାର ପାଣି ବୈଦୂର୍ୟ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଫୁଲେଇଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ନୀଳୋତ୍ପଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରୁମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର। ଏହି ପମ୍ପାର ଜଙ୍ଗଲ କେତେ ମନୋହର! ପାହାଡ଼ ଚମକୁଛି, ଗଛମାନେ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ତଥାପି, ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି—ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କ ହରଣ ପାଇଁ। ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଚିତ୍ରକୂଟ ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପମ୍ପା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଢାକା, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଶୁଭ ମଣିଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ଏହି ସରୋବର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ସାପ, ବନ୍ୟ ପଶୁ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ଘାସର ମଞ୍ଚ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଛି, ଗଛମାନଙ୍କ ଫୁଲ ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ। ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଭାରି ଫୁଲରେ ଢାକା, ଲତା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି। ଏହି ସୁମଧୁର ପବନ, ହେ ସଉମିତ୍ରି, କେତେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ! ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଛି—ଗଛମାନେ ନୂତନ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଧରିଛନ୍ତି, ଗନ୍ଧ ପ୍ରବାହିତ। ଦେଖ, ଏହି ପୁଷ୍ପମୟ ଜଙ୍ଗଲ ଯେପରି ମେଘ ବର୍ଷା ଦେଉଛି, ସେପରି ଫୁଲ ଝରୁଛି। ଏହି ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚରେ, ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛମାନେ ବାୟୁରେ ହଳି ହଳି ଫୁଲ ଛିଟାଇ ଦେଉଛି। ଦେଖ, ସଉମିତ୍ରି, ବାୟୁ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା, ପଡ଼ୁଥିବା କିମ୍ବା ଗଛରେ ଅଛିଥିବା ସମସ୍ତ ଫୁଲ ସହିତ ଖେଳୁଛି। ଫୁଲେଇଥିବା ଏହି ଗଛମାନଙ୍କ ଶାଖା ହଳାଇ ଦେଉଛି, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଛନ୍ତି। ମଦୋନ୍ମତ କୋକିଳ ମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ, ବାୟୁ ଗଛମାନଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କରାଉଛି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରି ଗୀତ ଗାଉଛି ପରି। ବାୟୁ ଚାରିପଟେ ଗଛ ହଳାଇ ଦେଉଛି, ତାଙ୍କର ଶିଖର ଏକାଠି ହୋଇ ଜାଲର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ବାୟୁ ଚନ୍ଦନ ପରି ଶୀତଳ ଓ ସ୍ପର୍ଶକୁ ମଧୁର, ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ନେଇ ଆସୁଛି, କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରୁଛି। ଗଛମାନେ ବାୟୁରେ ହଳି ହଳି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି ପରି ଲାଗୁଛି, ମଧୁ ଗନ୍ଧରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଛନ୍ତି। ପାହାଡ଼ର ଶୋଭାମୟ ଢାଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ମହାବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଚମକୁଛି। ଏଠିର ଗଛମାନେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲରେ ଢାକା, ବାୟୁରେ ହଳୁଥିବା, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଅଳଙ୍କାର ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମଣିଷ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ, ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ବିନା ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛି। ଆକାଂକ୍ଷା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଏବଂ କୋକିଳ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ମୋତେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ କୋକିଳ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମନୋହର ଜଳଧାରାରେ ଡାକିବ, ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ମୋତେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ କରିଦେବ। ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାବେଳେ, ସୀତା ଏହି କୋକିଳ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଡାକିଥିଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ। ଦେଖ, ସମସ୍ତ ଚାରିପଟେ ଗଛ, ଝାଡ଼, ଲତା ଅନେକ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରରେ ଗାଉଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଜୋଡ଼ି ସହିତ ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଉଛନ୍ତି। ଏହି ନଦୀପାରେ, କୋକିଳ ଓ କକିଳ ଚିତ୍କାରରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ। ଏହି ଗଛମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋର ମନରେ ପ୍ରେମାଗ୍ନି ଜଳାଉଛନ୍ତି, ଅଶୋକ ଗଛର ଗୁଛ ଅଗ୍ନିର ପରି ଜଳୁଛି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଗୁଞ୍ଜରଣ ହେଉଛି। ନୂତନ ଲାଲ ଗଛପତ୍ରରେ ଏହି ବସନ୍ତ ଆଗ୍ନି ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଜଳାଇଦେବ, କାରଣ ସେଇ ନୟନାଭିରାମା, କୋମଳ କେଶ ଓ ମୃଦୁ କଥା ବଳି ସୀତା ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ, ସଉମିତ୍ରି, ମୋର ଜୀବନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହି ଶୋଭାମୟ ଋତୁ ଓ ପ୍ରକୃତି ମାନେ ସେଉଁଠି ଥିଲେ ମାତ୍ର ମଧୁର।