ପମ୍ପା ସରୋବରର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଅପୂର୍ବ ଥିଲା—ପଦ୍ମ ଏବଂ ନୀଳ କମଳ ଫୁଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧରେ ମନ ମତିଆଯାଉଥିଲା, ଚୁଆଁ ଆମ୍ବ ଗଛର ମଞ୍ଜରୀ ଫୁଲିଥିଲା, ମୟୂର ର ଡାକରେ ପରିବେଶ ଗୁଞ୍ଜରିଥିଲା । ଏପରି ସୁନ୍ଦର ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଦେଖି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସେଠାରେ ରହିଥିଲା ତିଳକ, ବୀଜପୂର, ବଟବୃକ୍ଷ, ଧଳା ଗଛ, ଫୁଲିଥିବା କରବ ଓ ପୁନ୍ନାଗ ଗଛ, ମଲ୍ଲିକା, କୁଣ୍ଡ, ବନ୍ଦୀରା ଓ ନିକୁଳ ତଥା ଅଶୋକ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, କଟକ ଓ ଅତିମୁକ୍ତ ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଏପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ତାଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାରରେ ଶୋଭିତ । ସେଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଅପୂର୍ବ ଖଣିଜରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏହି ପର୍ବତରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା । ଏଠାରେ ରିକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଶିଦ୍ଧ ବଳଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ । ଏପରି କହି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନି ପଚାରିଲେ: "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି?" ଏପରି କହି, ପ୍ରେମବିଧୁର ହୃଦୟ ଏକାଗ୍ର ରହି, ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହିପରି ଆହିରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅସ୍ତେ-ଅସ୍ତେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ, ଚାରିପାଖର ଅପୂର୍ବ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ପମ୍ପାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ଅନ୍ଦୋଳିତ ହେଲା । ସେ, କାମବିଧୁର ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଦେଖ, ଏଠିର ପାଣି ବୈଦୂର୍ୟ ମଣି ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ କମଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ରହିଛି । ଏହି ପମ୍ପା ଉଦ୍ୟାନକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ପର୍ବତ ଚିତ୍ରାଭାସ ଦେଉଛି, ଗଛ ମାନେ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି, ଭାରତ ଓ ଅପହୃତ ସୀତା ପାଇଁ ମୁଁ ବିଶେଷ ଦୁଃଖିତ । ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପମ୍ପା, ଚିତ୍ରକୂଟ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଶୀତଳ ଜଳରେ ପବିତ୍ର ଦେଖାଯାଉଛି । ଏହି ପଦ୍ମରେ ଢାକା ସରୋବର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ମାନ୍ୟସ୍ରପ୍ରାଣୀ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି ନୀଳ ଓ ପୀତ ଘାସ ତଳ ଚମକୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଗଛର ଫୁଲର ଗୁଛ ରଖାଯାଇଛି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । ପର୍ବତ ଶିଖର ଚାରିପାଖ ଗଭୀର ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି, ଲତା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲରେ ଝୁଲିଛି ।" "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସମୀରଣ କେତେ ମଧୁର! ଋତୁ କାମନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମାନ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଗନ୍ଧ ହେଉଛି । ଏହି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ ପରି ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଉଛି । ଏହି ଉଚ୍ଚ ତଳ ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ଜଙ୍ଗଲ ଗଛ, ବାତାସର ଝଞ୍ଜାରେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଭୂମିରେ ଝରିଯାଉଛି । ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ବାତାସ ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲ ପଡ଼ିଛି, ଝରୁଛି, କିମ୍ବା ଉପରେ ଅଛି, ସେଉଁଠାରେ ଖେଳୁଛି । ଗଛର ଫୁଲିଥିବା ଶାଖା ନଡ଼ାଉଛି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଛି । ମଦୋନ୍ମତ କୋଇଲୀର ଡାକରେ, ନିର୍ଗତ ସମୀରଣ ଗଛମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ପର୍ବତ ଗୁହାଠାରୁ ଗୀତ ଗାଉଛି ପରି । ସମୀରଣ ଚାରିପଟେ ଗଛ ଝଞ୍ଜାରେ ଚମକୁଛି, ଶାଖା ଗୁଡ଼ିକ ଜଡ଼ି ଥିଲା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । ଏହି ସମୀରଣ ଚନ୍ଦନ ଭଳି ଶୀତଳ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ମଧୁର, ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ନେଇ ଥକାନି ଦୂର କରୁଛି । ବାତାସରେ ଝଞ୍ଜାରିଥିବା ଗଛ ମାନେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଗୁଞ୍ଜରଣରେ ମଧୁର ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛନ୍ତି । ପର୍ବତ ଶିଖର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମହାବୃକ୍ଷ ଲତା ଜଡ଼ା ଶିଖର ଚମକୁଛି । ଫୁଲରେ ଢାକା ଗଛ ଶିଖର, ବାତାସରେ ଝୁଲି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଯେଉଁପରି ଅଳଙ୍କାର ହେଉଛି, ସେଉଁପରି ଦେଖାଯାଉଛି ।" "ଏହି ସମସ୍ତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ ପ୍ରତ୍ୟେକଠାରେ ଫୁଲିଛି, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମାନବ ପରି ଚମକୁଛି । ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜରିଥିବା, ସୀତା ବିନା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଉଛି । ମୋ ମନେ କାମନା ଦେଉଛି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲୀ ମୋତେ ଡାକୁଛି । ଏହି ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଜଳଧାରା ପାଖ ଡାକି ମୋତେ ପ୍ରେମବିଧୁର କରିବ । ପୂର୍ବେ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଡାକ ଶୁଣି, ମୋ ପ୍ରିୟା ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଡାକିଥିଲେ ।" "ଦେଖ, ଚାରିପଟେ ଗଛ, ଝାଡ଼ି, ଲତା ଅନେକ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧ୍ୱନିରେ ଗାଉଛନ୍ତି । ପକ୍ଷୀମାନେ ଦମ୍ପତି ହୋଇ ନିଜ ଝୁଣ୍ଡରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷୀର ରାଜା ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ତୀରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, କୋଇଲୀ ଏବଂ କୋକିଲ ଡାକରେ ପରିବେଶ ଗୁଞ୍ଜରିଉଛି । ଏହି ଗଛମାନେ ମୋତେ ଦାହିତ କାମାଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି, ଅଶୋକ ମଞ୍ଜରୀ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଛି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଛି । ଏହି ବସନ୍ତର ଅଗ୍ନି, ରକ୍ତ ନବପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦାହିବ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ—ସୋନା ମୃଦୁ ଚକ୍ଷୁ, ଶୋଭାମୟ କେଶ, ମୃଦୁ ବାଣୀ ଯିଏ ସୀତା ।" ଏପରି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାରେ, ପମ୍ପା ଉପକୂଳ ଓ ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଚାରିପଟେ ନୂତନ ଅନୁଭୂତି ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ ।