ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଦେଖିଦେଖି, ପମ୍ପା ସରୋବର ପହଁଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ଭିତରେ କୋୟଷ୍ଟିକ, ଅର୍ଜୁନକ, ଶତପତ୍ର, କିରକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀଙ୍କର କୁହୁକାହାଣିରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଉଥିଲା। ଶୋକରେ ଦହିଯାଉଥିବା ରାମ ଏହି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଝିଲିକୁ ଦେଖି, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଦୂରରୁ ମତଙ୍ଗ ନାମକ ଜଳସ୍ଥଳ ପହଁଞ୍ଚି, ରାମ ତାହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇଭାଇ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଶୋକରେ ଭାସୁଥିଲେ। ଲୋଟସ୍ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ଚାରିପଟେ ତିଳକ, ଅଶୋକ, ପୁନ୍ନାଗ, ବକୁଳ ଓ ଉଡାଲକ ଗଛ ଥିବା, ସେଇ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମସରସିକୁ ରାମ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଇ ପୋକରୀ ଦଢ଼ ଇସ୍ମୃତି ଗଛମାନେ, ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା, ସ୍ଫଟିକ ପରି ପ୍ରସ୍ତର ଜଳ, ମୃଦୁବାଳୁକାରେ ଛିତରାଇଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ମାଛ ଓ କଉଆ ମାଛରେ ଭରିଥିବା, ତଟରେ ଗଛମାନେ ଶୋଭିତ, ଲତାମାଳାରେ ଆବୃତ, ସେଠାରେ ଏକ ବନ୍ଧୁମୟ ମାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ନର, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ମାନେ ଏଠି ଆସୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଏହି ରସାଳ ଜଳାଶୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀତଳ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ଲାଲ ପଦ୍ମ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଶାଳୁକ ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗିନ, କୁମୁଦ ମାଳାରେ ଧଳା ଓ ନୀଳ କମଳରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଏହା ଏକ ରଙ୍ଗିନ ଚିତ୍ରପଟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଠି ଅନେକ ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ କମଳ ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ତଟରେ ଫୁଲିଥିବା ଆମ୍ବ ତୋପା ଓ ମୟୂରର କୁହୁକାହାଣି ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଉଥିଲା। ରାମ ଏହି ପମ୍ପାକୁ ଦେଖି, ଦଶରଥପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତ ହେଲେ। ତିଳକ, ବୀଜପୂର, ବଟ ଓ ଧଳା ଗଛ, ଫୁଲିଥିବା କରବୀର ଓ ପୁନ୍ନାଗରେ ଶୋଭିତ, ଚମ୍ପା, କୁନ୍ଦ, ବନ୍ଦୀରା ଓ ନିକୁଳା, ଅଶୋକ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, କଟକ ଓ ଅତିମୁକ୍ତ ଗଛ ଏଠି ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗଛ ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ତାହାର କୂଳେ ଖଣିଜରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଏକ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପାହାଡ଼ ରହିଛି—ଏହା ହେଉଛି ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା। ଏଠି ରିକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ବସବାସ କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କୁହିଲେ: "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି?" ଏଭଳି କହି, ପ୍ରେମ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ରାମ ତାଙ୍କ ମନ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଲାଗିଲା ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେଇ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପମ୍ପାକୁ ଏକ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଗଛ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, ଏହି ସୁନ୍ଦର ପମ୍ପାକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି ରାମ, ପମ୍ପାକୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ; କାମନାରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଦେଖ, ଏହା ବୈଦୂର୍ୟ ପରି ପ୍ରସ୍ତର ଜଳ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ କମଳରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।" "ହେ ସଉମିତ୍ରି, ପମ୍ପାର ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଦେଖ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ଏବଂ ପାହାଡ଼ମାନେ ଚମକୁଛନ୍ତି, ଗଛମାନେ ପର୍ବତଶିରୋପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଦଳିଯାଇଛି, ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ହରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।" "ମୁଁ ଯଦିଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଏହି ପମ୍ପା ଚିତ୍ରକୂଟ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଶୁଭ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଚମକୁଛି।" "ଏହି ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଝିଲି, ସର୍ପ ଓ ବନ୍ୟପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।" "ଏହି ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ଘାସ ଅତି ରମ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ଗଛର ଫୁଲ ଗୁଛରେ ଅଳଙ୍କୃତ ପରି। ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ା ଚାରିପଟେ ଘନ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ଲତାମାଳାରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ।" "ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ମୃଦୁ ବାତାସ୍ୟ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଋତୁ ମଧୁର ଓ ମନୋହର, ଗଛମାନେ ତାଜା ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା।" "ଏହି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଅରଣ୍ୟର ରୂପକୁ ଦେଖ, ମେଘ ଯେପରି ଵର୍ଷା ଦିଏ, ସେପରି ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଉଛି।" "ଏହି ରମଣୀୟ ପାହାଡ଼ ମାଥାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଗଛ ବାୟୁରେ ହିଲୁଚି, ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଭୂମିରେ ପଡ଼ୁଛି।" "ହେ ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ବାୟୁ ଯେପରି ଫୁଲକୁ ଖେଳୁଛି, ତେଣୁ ଗଛରେ, ଭୂମିରେ, ଆଉ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଫୁଲ ପଡ଼ୁଛି, ହିଲୁଛି।" "ଅନେକ ଫୁଲିଥିବା ଶାଖାମାନେ ବାୟୁରେ ହିଲୁଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜରଣ ସହିତ ଫୁଲ ଗୁଛ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଛି।" "ମଦମାତ କୋଇଲୀର କୁହୁକାହାଣି ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଉପରେ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାୟୁ ଯେପରି ଗାଉଛି, ଗଛମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।" "ବାୟୁ ଚାରିପଟେ ତୀବ୍ର ହେବାରୁ, ଏହି ଗଛମାନେ ଶାଖା ଶିରା ଏକାଠି ହୋଇ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏହି ବାୟୁ, ଚନ୍ଦନ ପରି ଶୀତଳ ଓ ମନୋହର, ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ ଆଣୁଛି, ଶ୍ରମ ହରଣ କରେ।" "ଗଛମାନେ ବାୟୁରେ ହିଲୁଥିବା ବେଳେ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜରଣ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଉଛି, ମଧୁ ସୁଗନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଛି।" "ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ଫୁଲ ଶୋଭିତ, ଚୂଡ଼ା ତଳେ ବଡ଼ ଗଛରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏହି ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଶିରା ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ବାୟୁରେ ହିଲୁଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଅଳଙ୍କାର ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି, ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଗୀତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି।" ଏଭଳି ରାମ ଏହି ସମସ୍ତ ଶୋଭା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି ମଧୁର ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ପମ୍ପା ସରୋବର ତଟରେ ବସି ପ୍ରେମ ଓ ବିରହର ଅନୁଭୂତି କରିଥିଲେ।