ଏକ ଦିନ, ମୃଦୁଭାବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ସଂଯମୀ ଋଷିମାନେ ଥିବା ତାପୋବନକୁ ଦେଖିଛି, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ସେଠାରେ ବାଘ ଓ ହରିଣ ଏକ ସାଥିରେ ଭୟ ନାହିଁ ରଖି ସହଯୋଗରେ ବସୁଥିବା ସ୍ଥାନ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରହୁଛନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ସପ୍ତସାଗର ତୀରରେ ଆମେ ଶୁଚିତା ପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିଛୁ ଓ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଛୁ। ଏହି କାରଣରୁ ଅସୁଭ ଦୂର ହୋଇଛି, ଭଲ ଦିନ ଆସିଛି; ଏହି ଉପରେ ମୋର ହୃଦୟ ଖୁସି ହୋଇଯାଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମନେ ଶୁଭ ଅନୁଭୂତି ଆସୁଛି; ଚଳ, ଆମେ ସେ ଆନନ୍ଦମୟ ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଯିବା। ସେଠାରେ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଚମକୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ ବସୁଛନ୍ତି। ସେ ସଦା ବାଳୀଙ୍କୁ ଭୟ କରି, ଚାରି ଅନ୍ୟ ବନରାଜ ସହିତ ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ। ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜ ଏହି ସୁଗ୍ରୀବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏଭଳି ରାମ କହିବା ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଚଳ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଯିବା; ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଆଗେଇ ନେଉଛି।” ତାପୋବନ ଛାଡି ମନୁଷ୍ୟମୁକ୍ୟ ରାମ ଚଳିଗଲେ। ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପମ୍ପା ସରୋବର ପହଞ୍ଚିଲେ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଖି ଚାରିପାଖ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଏହି ମହାବନ କୋୟଷ୍ଟିକ, ଅର୍ଜୁନକ, ଶତପତ୍ର, କିରକ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ରୁଦନ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ରାମ, ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସରୋବର ଦେଖି ମହାସରୋବରକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଦୂରରୁ ମାତଙ୍ଗ ସରୋବର ଦେଖି, ରାମ ଏହି ଜଳ ଭରିଥିବା ସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ରହିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ବିପରୀତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ସେ ଚମତ୍କାର ଦଳରେ ଭରିଥିବା ପଦ୍ମସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତିଲକ, ଅଶୋକ, ପୁନ୍ନାଗ, ବକୁଳ ଓ ଉଡାଲକ ବୃକ୍ଷ ଚାରିପାଖ ରହିଛି। ଏହି ପ୍ରଭାତିକୁ ବନଗୁଛରେ ଭରିଥିବା, ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା, ସ୍ଫଟିକ ଭଳି ପାଣି, ମୃଦୁ ବାଳୁ ଛାଡି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହୋଇଥିଲା। ମାଛ ଓ କୁମି ଭରିଥିବା, ତୀରରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଡାଲି ଓ ଲତାରେ ଆଲିଅଛି, ଏହା ଅନେକ ଶାପ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ କିନ୍ନର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟାଗ କରାଯାଇଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିବା, ଶୀତଳ ଜଳର ଚମତ୍କାର ସ୍ରୋତ। ପଦ୍ମ ଓ ଗନ୍ଧର ଜଳପଦ୍ମରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ, କୁମୁଦ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଧଳା, ନୀଳପଦ୍ମରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗ, ଏହା ଏକ ରଙ୍ଗିନ ଚିତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା, ଗନ୍ଧର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ତୀରରେ ଆମ୍ ଗୁଛ ଫୁଲିଥିବା, ମୟୂର ଚିତ୍କାରରେ ମହାସ୍ଥଳ ଗୁଞ୍ଜିତ। ଏହି ପମ୍ପା ଦେଖି, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି, ଦଶରଥପୁତ୍ର, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ତିଲକ, ବୀଜପୂର, ବଟ ଓ ଧଳା ବୃକ୍ଷ, କରବ ଓ ପୁନ୍ନାଗ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ଚମେଲି, କୁନ୍ଦ, ବନ୍ଦୀର ଓ ନିକୁଳ ଗୁଛ, ଅଶୋକ, ସପ୍ତପର୍ଣ, କଟକ ଓ ଅତିମୁକ୍ତ ବୃକ୍ଷ, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦ୍ରୁମରେ ଭରିଥିବା, ଏହି ସରୋବର ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି। ତାହାର ତୀରରେ ପୂର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପର୍ବତ ଖଣିଜ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଫୁଲିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏଠାରେ ରିକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ରହୁଛନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ, ବନରାଜଙ୍କ ରାଜା, ଏଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କର, ମନୁଷ୍ୟମୁକ୍ୟ। ଏଭଳି ରାମ ଆବାର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା କିପରି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି?” ଏଭଳି କହି, ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ଲାଗି ନଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚତମ ଅନୁଭୂତି କରି, ଆନନ୍ଦମୟ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଚାଲି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ଶୋଭାମୟ ଗୁଛ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପମ୍ପାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେଠାରେ, ଏହି ସରୋବର ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲା; ଆଗ୍ରହରେ ଭରି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପା ସରୋବର ଦେଖ, ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରାବଦ୍ଧ ପ୍ରଭାରେ ଚମକୁଛି, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭା ପାଉଛି। ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପାର ଆନନ୍ଦମୟ ବନ ଦେଖ, ପର୍ବତ ଚମକୁଛି, ବୃକ୍ଷ ତାଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ବିପରୀତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପମ୍ପା, ଚିତ୍ରକୂଟବନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଶୁଭା ପାଉଛି। ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦ, ଏହା ଅନେକ ପ୍ରକାର ସାପ ଓ ବନ୍ୟ ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟାଗ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା। ଏହି ନୀଳ ଓ ହଳଦୀ ଘାସ ତଳ ଅତି ଚମକୁଛି, ଯେଉଁଠି ବୃକ୍ଷର ଫୁଲ ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ପର୍ବତ ଶିଖର, ଚାରିପାଖ ଭାରି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ଲତା ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଅଛି। ଏହି ମୃଦୁ ବାତାସ, ସୌମିତ୍ରି, ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ଋତୁ ଆଗ୍ରହରେ ଭରିଥିବା, ଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁର, ବୃକ୍ଷ ତାଜା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବନର ଆକୃତି, ଏହା ମେଘର ଭଳି ଫୁଲର ବର୍ଷା ଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ କରୁଛି। ଏହି ଚମତ୍କାର ପ୍ରସ୍ଥରେ, ଅନେକ ବନ ବୃକ୍ଷ, ପବନର ଚାପରେ ଫୁଲ ଚାଉଁଥିବା, ତଳକୁ ଫୁଲ ଝରିଯାଉଛି।” ଏଭଳି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପମ୍ପା ସରୋବର, ତାହାର ଶୋଭା, ପର୍ବତ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦେଖି, ଦୁଃଖ ଓ ଆଶା ଭିତରେ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଆଗେଇ ଚାଲିଲା।