କବନ୍ଧଙ୍କର ବିଶାଳ ଦେହ, ଯେଉଁଟି ଦୃଢ଼ ତୃଣ ଘୃତ ପିଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଆଗ୍ନିରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପୁଡ଼ିଗଲା ଓ ତାହାର ଚର୍ବି ଗଳିଗଲା। ଏହିପରେ, ସେ ଶବଦାହକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଛାଡ଼ି, ଧୂଳିହୀନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ନେଇ, ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି ଉପରକୁ ଉଠିଲେ। ସେ ତୀବ୍ର ତେଜରେ ଦେଦୀପ୍ୟମାନ ହୋଇ, ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ହଂସ ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରିଲେ। ଏହିପରେ, କବନ୍ଧ ଆକାଶରେ ଚଳିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି, କିପରି ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା। ଏହି ସଂସାରରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଏ; ଏହି ଉପାୟ ମାନଙ୍କର ଦଶମ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ବିଚାର କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ସଫଳ ହୁଏ। ରାମ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଦଶମ ଅଂଶରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛ, ଏହିଠାରୁ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଛ; ତୁମର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି। ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ, ହେ ବନ୍ଧୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହେବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ; କାରଣ କିଛି କରିବା ବିନା ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ଦେଖୁନାହିଁ। ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହେଉଛି—ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ବନରା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବାଳିଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ନିକାଳିତ। ସେ ଚାରିଜଣ ବନରାଙ୍କ ସହିତ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ଓ ଶୂର ଭାବେ ପମ୍ପା ପାଖରେ ଉଦାତ୍ତ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ବନରାରାଜ ଅପାର ତେଜ ଓ ପ୍ରତାପର ଧନୀ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ନମ୍ର, ଧୃଢ଼, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର। ସେ କୌଶଳୀ, ସାହସୀ, ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବଳଶାଳୀ; ରାଜ୍ୟ ଅଭିଲାଷାରେ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ନିକାଳିତ। ସେ ତୁମର ସାଥୀ ଓ ମିତ୍ର ହେବେ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ; ଏହିଠାରେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାଁ। ଏହି ଘଟଣା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବ, ଏହାକୁ ବାଧା ଦେବା କେହି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଏଠାରୁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ଆଜି ମିତ୍ରତା ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅ, ରଘୁନନ୍ଦନ। ଅଗ୍ନିର ଦହନ ପରି ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ କୃତଜ୍ଞ, ରୂପ ବଦଳିପାରିବା କ୍ଷମତାଶାଳୀ, ସାଥୀ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଆଜି ତୁମେ ଓ ସେ ଦୁଇଁଜଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିପାରିବେ। ସେ ସଫଳ ହେଉନ୍ତୁ କି ବିଫଳ, ଭଲୁକାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବେ; ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପମ୍ପା ଚାରିପାଖରେ ସଚେତନ ଓ ସାବଧାନ ଭାବେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର, ବାଳିଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅପମାନିତ, ଏବେ ଋଷ୍ୟମୂକ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ବସିଛନ୍ତି; ସେ ବନରାମୁଖ୍ୟ। ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ ନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବନରାଙ୍କୁ ମିତ୍ର କର, କାରଣ ସେ ବନରାମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ମାନବ ମାଂସ ଭୋଜି ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର କୌଶଳ ଅଛି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କୌଶଳୀ; ସେଠାରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଉଁଛି, ସେ ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଗୁହା, ଦୁର୍ଗମ ପର୍ବତ ସବୁଠାରେ ଖୋଜିବେ। ସେ ବନରାମାନେ ସହ ତୁମର ପତ୍ନୀକୁ ଖୋଜିବେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସନ୍ଧାନ କରିବେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କ ନିବାସରେ ମଧ୍ୟ ଖୋଜିବେ, ଯଦି ସେ ଦୋଷରହିତ ସ୍ତ୍ରୀ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଲୁଚିଥିବେ ମଧ୍ୟ, ବନରାମୁଖ୍ୟ ଦାନବମାନେ ମାରି ସେଉଁଠୁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବେ। ଏଉଁପରି କଥା କହି, ଜ୍ଞାନୀ କବନ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ଖୋଜିବାର ଉପାୟ ଦେଖାଇଦେଲେ। ସେ ପୁନି କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଏହି ହେଉଛି ଶୁଭ୍ର ପଥ, ଯେଉଁଠାରେ ପଶ୍ଚିମ ମୁଖୀ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜାମ୍ବୁ, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ବଟ, ଗଜ, ଟିଣ୍ଡୁକ, ପିପଳ, କର୍ଣ୍ଣିକାର, ଆମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଦେଖିବେ। ଏଠାରେ ନାଗ, ତିଳକ, ରାତିରାଣୀ, ନୀଳ ଅଶୋକ, କଦମ୍ବ ଓ କରାବି ଫୁଲ ଫୁଟିଛି। ଲାଲ ଅଶୋକ ଓ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର ପରିଭଦ୍ରକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତୁମେ ଏହି ଗଛ ଚଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଝାଡ଼ି ଫଳ ଖସାଇବା, ଏହାର ମଧୁର ଫଳ ଖାଇପାରିବା, ତାପରେ ଆଗକୁ ଯିବା। ଏହା ପରେ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଅରଣ୍ୟ ଆସିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଖିଲିଥିବା ଗଛମାନେ ଉତ୍ତର କୁରବ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି। ଏଠାରେ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ସମସ୍ତ ଋତୁ ଥାଏ; ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଗଛମାନେ ସବୁଦିଗରେ ଚମକିଉଠନ୍ତି। ଏଠାରେ ମେଘ ଓ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଛ ଅଛି; ଏମାନେ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଝାଡ଼ି ଫଳ ଖସାଇବା ସହଜ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁମକୁ ମଧୁର ଫଳ ଦେବେ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ପାହାଡ଼ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଆଡ଼େ ଆଡ଼େ ଘୁରିବେ। ତାପରେ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ଶୂର ଲୋକ ପମ୍ପା ନାମକ ପଦ୍ମସରସ୍ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ଯାହା କଠିନ କଣ୍ଟକ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ, ସମତଳ ଓ କାଣ୍ଡା ଶୂନ୍ୟ। ଏଠାରେ ନବଗଢ଼ିଆ ବାଳୁକା, ପଦ୍ମ ଓ କୁମୁଦି ଫୁଲ, ହଂସ, ଜଳପ୍ରବେଶୀ ପକ୍ଷୀ, କୁଞ୍ଜ ଓ ନାଳ ଥାଏ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ପମ୍ପା ଜଳରେ ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି; ଏମାନେ ମାନବ ଦେଖି ଭୟ ପାଆନାହାନ୍ତି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଶୁଭ୍ର। ତୁମେ ଏହି ଗୁଠିଏ ଘୃତ ପିଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ, ଲାଲ ଓ ବାକ୍ର ଚଞ୍ଚୁ ଥିବା ପକ୍ଷୀ, ନାଳ ରେ ରହୁଥିବା ମାଛ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରିପାରିବ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଏହିପରି କବନ୍ଧ ଦେଖାଇଦେଲେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପଥ, ଏବଂ ଆଶା ଓ ଉପାୟର ଦିଗ ଦେଖାଇ ଦେଲେ।