କବନ୍ଧଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମହାପୁରୁଷ, ପର୍ବତ ଦ୍ୱାର ନିକଟକୁ ଯାଇ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିପାଖରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଇ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରଭା ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। କବନ୍ଧଙ୍କ ବିଶାଳ ଦେହ, ଘୃତର ଗାଠି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ତାହା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଅଗ୍ନିରେ ପିଗଳି ଶେଷ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହିପରେ, ଅତି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁ ଝାଡ଼ି ଦେଇ, କବନ୍ଧ ଧୂଳିରହିତ ବସ୍ତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତି ସହ ଅଗ୍ନିରୁ ଉଠିଲେ। ସେ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଜ୍ୱଳମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଗ୍ନିଦାହରୁ ବାହାରି, ଶୁଭ୍ର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଅନେକ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପଛରେ, ହଁସ ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଆଲୋକିତ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ ଦେହରେ ଆକାଶରେ ଗତି କରୁଥିବା କବନ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, କିପରି ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇପାରିବ, ଶୁଣ। ଏହି ସଂସାରରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଏ; ଦଶମ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଦଶମ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ତାହା ସେବିତ ହୁଏ। ରାମ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଦଶମ ଅଂଶରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଦୁଃଖ, ଓ ସୀତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଛ। ତେଣୁ, ହେ ବନ୍ଧୁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିଛି କରିବା ଦରକାର; କାର୍ଯ୍ୟ ନ କଲେ, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। “ହେ ରାମ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ବନରା ଅଛନ୍ତି, ଯିଁକୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ, କ୍ରୋଧୀ ଅନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବାଳି ନିକାଳିଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଚାରିଜଣ ବନରା ସହିତ, ନିୟମିତ ଓ ବୀର, ପମ୍ପା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବସୁଛନ୍ତି। ସେ ବନରା ରାଜା ଅତି ପ୍ରଭାଶାଳୀ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ସତ୍ୟପାଳନ କରୁଥିବା, ନମ୍ର, ଧୃଢ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର। ସେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତାଙ୍କ ଭାଇ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ନିମିତ୍ତେ ନିକାଳିଦେଇଛନ୍ତି। “ସେ ସୀତା ଅନ୍ୱେଷଣରେ ତୁମର ସହାୟ ଓ ବନ୍ଧୁ ହେବେ; ରାମ, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ଘଟଣା ନିଶ୍ଚିତ ଘଟିବ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ସମୟକୁ ଜୟ କରିବା କଠିନ। ଏହିଠାରୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ କର; ଆଜି ଯାଇ ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କର। "ଅଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର ଭାବେ ମିତ୍ରତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର; ବନରା ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନି। ସେ କୃତଜ୍ଞ, ରୂପ ବଦଳିବାରେ ସମର୍ଥ, ସହଯୋଗୀ ଖୋଜୁଥିବା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଆଜି ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବ। ସେ ସଫଳ କି ବିଫଳ, ଭଲୁକା ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ତୁମର କଥା ଶୁଣିବେ; ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପମ୍ପା ନିକଟରେ ଚତୁର୍, ସଚେତନ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ୟପୁତ୍ର, ବାଳିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଗି, ଏବେ ରିଷ୍ୟମୂକ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର ପରିତ୍ୟାଗ କରି ରହୁଛନ୍ତି; ସେ ବନରା ମୁଖ୍ୟ। "ହେ ରାଘବ, ତୁମର ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବନରାଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ କର, କାରଣ ସେ ବନରାମାନ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଜାଣନ୍ତି। ସେ ଦକ୍ଷତାରେ ମାନବମାଂସ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଏହି ସଂସାରରେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନକର ହଜାର କିରଣ ଚମକେ, ସେ ନଦୀ, ବିଶାଳ ପର୍ବତ, ଗୁପ୍ତ ଦୁର୍ଗ ଓ ଗୁହାସମୂହ ତଲାଶିବେ। ସେ ବନରାମାନ୍ୟ ସହ ତୁମର ପତ୍ନୀକୁ ଖୋଜିପାରିବେ; ଏବଂ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାମାନ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଠାଇବେ। "ସେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିବେ, ସୀତା ତୁମ ଅଭାବରେ ବିଷଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ମୈଥିଲୀକୁ ରାବଣଙ୍କ ନିବାସରେ ଖୋଜି ପାଇବେ। ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପ୍ରିୟା ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ କିମ୍ବା ପାତାଳର ଗଭୀର ଅନ୍ତରାଳରେ ଲୁଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବନରାମାନ୍ୟର ବୃଷ୍ଠି ସେ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରି ସେଉଁଠାରୁ ତୁମ ପାଖକୁ ନେଇଆସିବେ।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ କବନ୍ଧ ଆଉ କହିଲେ, "ଏବେ ଶ୍ରୀରାମ, ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣ।" "ହେ ରାମ, ଏହି ଶୁଭ୍ର ପଥ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲିଥିବା ଗଛମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏଠାରେ ଜାମ୍ବୁ, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ବଟ, ଅଞ୍ଜିର, ଟିଣ୍ଡୁକ, ପିପଳ, କର୍ଣ୍ଣିକାର, ଆମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ନାଗ, ତିଳକ, ରାତିରେ ଫୁଲିଥିବା ମଲ୍ଲିକା, ନୀଳ ଅଶୋକ, କଦମ୍ବ ଓ କରାବି ଫୁଲ ଲତା ବିଛିତ୍ର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଶୋକ ଓ ଗାଢ଼ ଲାଲ୍ ପରିଭଦ୍ରକ ଗଛ ଅଛି; ଏହି ଗଛ ଚଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଝାଡ଼ି ଫଳ ଖସାଇ ମଧୁର ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ଏହିପରି ଆଗକୁ ଯିବା। ଏହାପରେ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନନ୍ଦନ, ଫୁଲିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅରଣ୍ୟ ଅଛି, ଉତ୍ତର କୁରବ ଉଦ୍ୟାନ ପରି, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାରେ, ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ସମସ୍ତ ଋତୁ ରହିଛି; ଗଛମାନେ ଫଳରେ ଭାରି, ବିଶାଳ ଛାୟା ଦେଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଠାରେ ଚମକିଉଠିବା। ଏଠାରେ ମେଘ ଓ ପର୍ବତ ସମାନ ଗଛ ରହିଛି; ଏମାନେ ଚଢ଼ି କିମ୍ବା ହଳକାରେ ଝାଡ଼ି ଫଳ ଖସାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁମକୁ ମଧୁ ସମ ଫଳ ଦେବେ; ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ପର୍ବତରୁ ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟରୁ ଅରଣ୍ୟ ଘୁଞ୍ଚିବା। ଏପରେ, ହେ ବୀର, ତୁମେ ପମ୍ପା ନାମକ ପଦ୍ମସରସ୍ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିବା; ଏହି ସରୋବର କଠଠୁଆ ଓ ଶାନ୍ତ, ସମତଳ ଏବଂ ନଳ ଶୂନ୍ୟ। ଏଠାରେ ନୂତନ ବାଳୁକା ରହିଛି, ଏହା ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକରେ ଶୋଭିତ; ଏଠାରେ ହଁସ, ପଙ୍କ ମାଛ, କୁରୁର ଓ ରାତିରେ ଡାକୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ମିଳିଥାଏ, ହେ ରାଘବ।" ଏଭଳି କବନ୍ଧ ଦେଖାଇଦେଲେ ରାମଙ୍କ ସୀତା ଅନ୍ୱେଷଣ ପଥ, ଏବଂ ଆଗକୁ ଚାଲିବାର ଉପାୟ କହି ଦେଲେ।