ରାମ ରାଜ୍ୟରେ ଜଣେ ପିତା କେବେ ମଧ୍ୟ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତି ସହିତ ଅନୁସରଣ କରିବେ, କେବେ ବିଧବା ହେବେ ନାହିଁ। ଏଠି ଅଗ୍ନିରୁ କୌଣସି ଭୟ ନଥିବ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଣିରେ ଡୁବି ମରିବେ ନାହିଁ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ଜ୍ୱର ରୁ କୌଣସି ଭୟ ନଥିବ। ଏଠି ଭୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଚୋର ରୁ କୌଣସି ଭୟ ନଥିବ, ସମସ୍ତ ନଗର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟ ଯୁଗର ଭଳି ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହିବେ, ଶତଶଃ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ଦଶ-ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଦେଇଛନ୍ତି, ଅପାର ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ପ୍ରଶସ୍ତିର ମାଲିକ। ରାଘବ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶତଗୁଣ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜବଂଶ ସ୍ଥାପନ କରିବେ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିବେ। ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ରାମ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ। ଏହି ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଗାଥା, ଯାହା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ କଥା ପାଠ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଏହି ଜୀବନଦାୟକ ରାମାୟଣ କଥା ପଢ଼ନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଗୌରବ ପାଆନ୍ତି, ସେଙ୍କର ପୁଅ, ନାତି, ସହଚରମାନେ ସହିତ। ଏହି କଥା ପାଠ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚତୁର୍ବାକ୍ତ୍ରିତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି ହୁଅନ୍ତି, ବଣିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ସଫଳତା ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ କଥାଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏହି ଅନ୍ତେ, ମହାର୍ଷି ଦେବଲୋକକୁ ଯିବା ପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ଜହ୍ନବୀ ନଦୀ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ତମସା ତଟକୁ ଗଲେ। ତମସା ତଟରେ ପହଞ୍ଚି, ସେ ମାଟି ମୁକ୍ତ, ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଭରିଥିବା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏଠା ମାଟି ମୁକ୍ତ ଏବଂ ମନୋହର ତୀର। ପାଣି ପାତ୍ରଟି ରଖ, ମୋର ଚୀର ଦିଅ, ମୁଁ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବି।" ଗୁରୁଙ୍କ କଥାରେ, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ଶିଷ୍ଟ ଭାବେ ଚୀର ଦେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଚୀର ନେଇ, ସ୍ୱନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନରେ, ଚାରିପାଖରେ ବିସ୍ତୃତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ, ନିକଟେ ଏକ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦମ୍ପତିକୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମିଳିତ ଭାବେ ଚଳିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଡାକ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଥିଲା। ହଠାତ୍, ଏହି ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ନର କ୍ରଞ୍ଚକୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀ ମାରିଦେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ୱେଷ ଅଛି, ଏବଂ ଏହା ସବୁ ବାଲ୍ମୀକି ଦେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସାଥୀ ମରିବାକୁ ଦେଖି, ତାହାର ଶରୀର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ଓ ମାଟିରେ ଗଡାଗଡି ହେଉଥିବା, ମହିଳା କ୍ରଞ୍ଚ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ସହଚର ଛାଡି ଦୁଃଖରେ ଅନୁବାଦ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତମ୍ର ମୁଣ୍ଡ, ମଦମତ ଓ ଅଳଙ୍କୃତ ପରାଗ ଥିଲା। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହା ଅଧର୍ମ", ଏବଂ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା କ୍ରଞ୍ଚକୁ ଦେଖି କହିଲେ— "ହେ ଶିକାରୀ, ତୁମେ ଯେହେତୁ ଏହି ମିଳିତ କ୍ରଞ୍ଚ ଦମ୍ପତିର ଏକଙ୍କୁ କାମବଶତଃ ହତ୍ୟା କଲ, ତୁମର କଦାଚିତ୍ କୀର୍ତ୍ତି ନ ହୋକ।" ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା— "ମୁଁ ଏହି କଥା କେମିତି କହିଲି? ପକ୍ଷୀର ଶୋକରେ ମୁଁ ଅନୁଭୂତିବଶ କହିଦେଲି।" ସେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ, ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟକୁ କହିଲେ— "ଏହି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି କବିତା ବଦ୍ଧ ଛନ୍ଦରେ, ସୁର ଏବଂ ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ମିଳିତ, ଏହିପରି ହେଉ।" ଗୁରୁଙ୍କ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲା, ଏବଂ ଗୁରୁ ଖୁସି ହେଲେ। ପରେ, ସେ ତୀରେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମନରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରି, ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଶିଷ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଣିପାତ୍ର ନେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବାଲ୍ମୀକି ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଲିନ ହୋଇ ବସି, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦେହରେ, ସେଇ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉଠି, ହାତ ଜୋଡି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଦେବଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ନମସ୍କାର ଦେଇ, ଯଥାବିଧି ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ମହାପୂଜିତ ଆସନରେ ବସି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆନୁଗ୍ରହ ପାଇ, ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ବସିଲେ; ଏବଂ ସେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନାଥ ବ୍ରହ୍ମା ସାକ୍ଷାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାକୁ ମନରେ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳୀ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ କିପରି ମଧୁର କଣ୍ଠ ଥିବା କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ଅକାରଣରେ ହତ୍ୟା କରାଗଲା, ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଗୀତିକା ଆବୃତ୍ତି କଲେ। ପୁଣିଥରେ, ଶୋକରେ ଲିନ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ମିତ ମୁଖେ, ସେଇ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କଥା କହିଲେ।