ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କା ଆଗରେ ଏକ ବଡ଼ ଗୃଧ୍ର ପଡ଼ିଥିଲା—ତାହାର ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଅଚଳ ଏବଂ ପ୍ରାଣହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାୟ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭର୍ଷ୍ଟ ହୋଇ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ପକ୍ଷୀ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ବଞ୍ଚିଥିଲା, ଏବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି। ଏ ଗୃଧ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଉଠିଥିଲେ, ଏବେ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି; କାଳକୁ କେହି ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ମୋର ଉପକାରୀ, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି; ଏହି ଗୃଧ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କୁ ଚୋରି ନେବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ଗୃଧ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ ଲୋକ, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବା, ଶୂର, ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ମିଳିଥାନ୍ତି, ସଉମିତ୍ରି—even ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ। ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଏତେ ବେଦନା ଦେଇନାହିଁ, ଯେତେ ଏହି ଗୃଧ୍ରଙ୍କ ନଷ୍ଟ ମୋ ପାଇଁ ହେଇଛି, ସଉମିତ୍ରି। ଯେପରି ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ମହାନ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ। ସଉମିତ୍ରି, କିଛି କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳି ଏହି ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବି, ଯେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି। ମୁଁ ଏହି ଗୃଧ୍ର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଶୈତ୍ୟରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଜଳାଇବି, ସଉମିତ୍ରି; ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛି। ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷନ୍ତି, ପଛୁଆ ହୋଇନାହିଁ, ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି—ମୁଁ ଏହି ଗୃଧ୍ର ରାଜାକୁ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଇ, ତୁମେ ଯାଉ। ଏପରି କହି ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ବେଦନାରେ ଭର୍ଷ୍ଟ, ଗୃଧ୍ର ରାଜାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶୈତ୍ୟରେ ରଖି ତାଙ୍କୁ ଦାହ କଲେ। ତାପରେ ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁ ହତ କରି, ଏହି ଗୃଧ୍ର ପାଇଁ ତାଙ୍କ ମାଂସ ଦେଲେ। ମାଂସକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି, ରାମ ଏହି ଗୃଧ୍ରକୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ହରିତ ମାଇଦାନରେ ଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଥିବା ପିତୃୟଞ୍ଜଳି କ୍ରିୟା, ରାମ ତାହା ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୃଧ୍ର ପାଇଁ କରି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ଵର୍ଗ ପଠାଇଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ ଓ ଗୃଧ୍ର ରାଜା ପାଇଁ ଜଳ ଦେଲେ। ସ୍ନାନ କରି, ରାଘବ ଦ୍ୱୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜଳ କ୍ରିୟା କଲେ। ଏହି ଗୃଧ୍ର ରାଜା ଶୂର ଓ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି, ମହା ଋଷି ପରି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ଗୃଧ୍ର ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କରି, ଦୁଇ ଭାଇ ସୀତା ଅନ୍ୱେଷଣରେ ମନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପରି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଉଁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉନସଠି ଶର୍ଗ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଇ ରାଘବ, ଗୃଧ୍ର ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ନେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଦୁଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଅନ୍ତରାୟ ନାହିଁ କରି ଏହି ପଥରେ ଆଗେ ବଢ଼ି ଚାଲିଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଗଛ, ଜାଡ଼ି, ଅନେକ ଲତାରେ ଭରିଥିଲା; ଚାରିପାଖ ଘେରା, ଦୁର୍ଗମ, ଘନ ଓ ଭୟାନକ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦୁଇ ଶୂରବୀର ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ଭୟାନକ ଅତି ଘନ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଇଲେ। ଏପରି ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂର ଯାନସ୍ଥାନ ପରେ, ଦୁଇ ରାଘବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକ ଘନ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ମେଘ ଦଳ ପରି, ଚାରିପାଖ ସୁମଧୁର, ଅନେକ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ସଜିତ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦଳରେ ଭରିଥିଲା। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏଠା ଏଠା ଭ୍ରମଣ କରି, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଃଖରେ ଭର୍ଷ୍ଟ ହେଲେ। ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯାଇ, ଦୁଇ ଭାଇ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ମାତଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଏଠାରେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟ, ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ପକ୍ଷୀ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ, ଏବଂ ମହା ଗଛରେ ଘନ ଅନ୍ତରାଳ। ଏଠାରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଏକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏକ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଟି ତଳଭୂମି ପରି ଗଭୀର, ସଦା ଅନ୍ଧକାରରେ ଢ଼କା। ଗୁହା ମୁହାଁ ପାଖକୁ ଆସି, ଦୁଇ ବୀର ପୁରୁଷ ଦେଖିଲେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ—ବଡ଼ ଆକୃତି, ବିକୃତ ମୁହଁ। ଭୟଜନକ, ଅପ୍ରୀତିକର ଦେଖା, ଲମ୍ବା ଉଦର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦନ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ କଠିନ ଚର୍ମ। ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲା, ବିକ୍ରୁତ ଚୁଲ, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରଙ୍କୁ ଆଗେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଛୋଟ ଭାଇ ଆଗରେ ଥିଲେ, ରାକ୍ଷସୀ ଆସି କହିଲା, “ଆସ, ଆମେ ମଜା କରିବା;” ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧରିଲା। ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି କହିଲା, “ମୋ ନାମ ଆୟୋମୁଖୀ; ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୋତେ ଭଲ ପାଇଲେ। ମହା ଗିରି ଓ ନଦୀକୁଳରେ ତୁମେ ମୋ ସହ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କରିବା, ଶୂରବୀର।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରି, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଅନ୍ତ, ନାକ ଓ ସ୍ତନ କାଟିଦେଲେ। ନାକ ଓ କଣ କଟି ଯାଇ, ରାକ୍ଷସୀ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି, ତାହାର କୁଟିଳ ଦେଖା ଅବସ୍ଥାରେ, ପଛୁଆ ଦିଗକୁ ଭଗିଗଲା। ରାକ୍ଷସୀ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରି, ଉତ୍ସାହରେ ଘନ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।