ପୃଥିବୀ ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ପାଦ ଦୀର୍ଘ କରି, ଦେହକୁ ପକ୍ଷେ ଫେଲି ଦେଇ, ସେ ଗୃଧ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା। ତାହାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ତାମ୍ର ଚକ୍ଷୁ ନିର୍ଜୀବ ଏବଂ ଅଚଳ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ସାଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଅନେକ ବର୍ଷ ଶୁଭ ଜୀବନ ଯାପନ କଲା; ଏବେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ବିନଷ୍ଟ ହୋଇ ପଡିଛି। ଯେଉଁ ଗୃଧ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ କଲେ, ସେ ଆଜି ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; କାଳକୁ କେହି ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଗୃଧ୍ର—ମୋର ଉପକାରୀ—ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି; ସିତା ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲେ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ଏହି ପକ୍ଷୀ, ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଭାଗିରଥିବା ଗୃଧ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ସାଉମିତ୍ରି, ନୀତିବାନ୍, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବା, ସାହସୀ ଓ ଆଶ୍ରୟଦାତା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସିତାଙ୍କ ଅପହରଣରେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ମୋତେ ହୋଇନି, ଏହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଗୃଧ୍ର ପାଇଁ ତାହା ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଲାଗୁଛି, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଯେପରି ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜା ଦଶରଥ—ମୋ ପିତା—ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ପକ୍ଷୀର ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେପରି ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜଳାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ କାଠ ନେଆ; ଏହି ଗୃଧ୍ର ରାଜାକୁ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ସଂସ୍କାର କରିବି। ଏହି ପକ୍ଷୀ ଜଗତର ରକ୍ଷକକୁ ଶବଦାହ କ୍ରମେ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ଭୟାନକ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକେ ଯଜ୍ଞ କୁରୁଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଫେରି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଭୂମି ଦାନ କୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଗତି—ମୁଁ ଏହି ଗୃଧ୍ର ରାଜାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି: ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ହେ ମହାତ୍ମା ଗୃଧ୍ର ରାଜା; ମୋ ସମ୍ମାନ ପାଇ ତୁମେ ଏବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର। ଏପରି କହି, ଧର୍ମାତ୍ମା ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟ ବନ୍ଧୁ ପରି ଦୁଃଖିତ ରାମ, ଗୃଧ୍ର ରାଜାକୁ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ରଖି ଦାହ କଲେ। ତାପରେ, ରାମ ଓ ସାଉମିତ୍ରି, ସାହସୀ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ତାଁକୁ ଉପହାର ପାଇଁ ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁ ମାରିଲେ। ସେହି ପଶୁମାନଙ୍କର ମାଂସ କାଟି ନିଅ, ରାମ ତାହାକୁ ସୁନ୍ଦର ହରିତ ମାଇଦାନରେ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଇଲେ। ଉପନ୍ୟାସ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେପରି ବିଦେଶୀ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ରାମ ତାହା ଅନୁସାରି ଗୃଧ୍ର ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ଵର୍ଗ ପଠାଇବାକୁ। ଏପରି, ଦୁଇ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ ଓ ଗୃଧ୍ର ରାଜା ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇଲେ। ସ୍ନାନ କରି, ରାଘବମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜଳ ଦାନ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ। ଏହି ଗୃଧ୍ର ରାଜା, ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡିଗଲେ; ତାପରେ, ମହା ଋଷି ପରି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଦୁଇ ଭାଇ, ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ସିତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପରି। ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉନସଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଦୁଇ ରାଘବ ପୁନି ଜଙ୍ଗଲରେ ସିତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଧନୁ, ବାଣ, ତଳୱାର ନେଇ, ଦୁଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଅଦମ୍ୟ ଭାବରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲ, ଗଛ, ଜାଳି, ଅନେକ ଲତାରେ ଘେରା, ଚତୁର୍ଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଛି, ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର। ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଚାଲି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଓ ଭୟାନକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ତାପରେ, ଜନସ୍ଥାନରୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂରେ, ଦୁଇ ରାଘବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକ ଘନ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ବିଭିନ୍ନ ମେଘମାଳା ପରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମନୋହର, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସିତାକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏଠି ସେଠି ରୁକି ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କର ଅପହରଣ ଉପରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ତିନି କ୍ରୋଶ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଦୁଇ ଭାଇ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି ମାତଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ, ଦୁଃସାହସିକ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ବଡ଼ ଗଛରେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ। ଦଶରଥପୁତ୍ରମାନେ ପର୍ବତରେ ଏକ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତଳଭୂମି ପରି ଗଭୀର ଏବଂ ସଦା ଅନ୍ଧାରରେ ଢକା। ସେ ଗୁହାର ଦ୍ୱାର ନିକଟକୁ ଆସି, ଦୁଇ ବାଘ ପରି ପୁରୁଷ ଏକ ରାକ୍ଷସୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଅତି ବଡ଼ ଗଠିତ ଓ ବିକୃତ ମୁହଁ ଥିଲା। ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଭୟାନକ, ଅତି ଭୟଜନକ ଦେଖା, ଲଟକିଥିବା ପେଟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ଭୟାନକ ତ୍ୱଚା ଓ ଅପ୍ରିୟ ଚରିତ୍ର। ଭୟାନକ ପଶୁମାନେ ଖାଇ, ବିକୃତ ଅବସ୍ଥା, ବିକାଶ ଚୁଲ ଥିବା—ସେଠାରେ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦୁଇ ନାୟକଙ୍କୁ ଆସି, ଛୋଟ ଭାଇ ସାମ୍ନାରେ, କହିଲେ— “ଆସ, ଆମେ ମଜା କରିବା;” ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ସାଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଅଙ୍କ ଲଗାଇ, କହିଲେ— “ମୋ ନାମ ଆୟୋମୁଖୀ; ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୋ ପ୍ରିୟ।” “ପର୍ବତ ଗୁହାରେ ଓ ନଦୀ ତୀରରେ, ମୋ ସହ ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କରିବା, ହେ ନାୟକ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରିସିଗଲେ, ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରି, ତାଙ୍କର କାନ, ନାକ ଓ ଅସ୍ଥି କାଟି ଦେଲେ। କାନ ଓ ନାକ କଟି ଯାଇ ରାକ୍ଷସୀ ଗର୍ଜନ କରି, ଭୟାନକ ଦେଖା ହେଇ, ଯେଉଁପଥେ ଆସିଥିଲେ, ସେପଥେ ଫେରି ଚାଲିଗଲେ।