ରାମ ଚିତ୍ତ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଅସହାୟର ପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଟାୟୁ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା, ଏକ ବିପୁଳ ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ବେଶ୍ ତୁଫାନ ଓ ବାତ୍ୟାର ଦିନରେ, ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ନେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଚୋରି କରି ନେଇଗଲା। ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲି, ରାକ୍ଷସ ରାତିରେ ଆମା ପଖ ଚେଦିଦେଇ, ଭିଦେହର ଶ୍ରୀମତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲା। ଏବେ ମୋ ଜୀବନ ଚାଲିଯାଉଛି, ଚକ୍ଷୁ ଝୁଳିଯାଉଛି, ରାଘବ, ମୁଁ ସୁନା ଚୂଡ଼ ଥିବା ଗଛମାନେ, ତାଙ୍କର ଶିର ଭାଗ ଭାଗ ଦେଖୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଯାଉଛି, ଯେପରି ହାରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ‘ବିନ୍ଦା’ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ରାବଣ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ତୁମ ପ୍ରିୟ ଜାନକୀଙ୍କୁ ନେଇ, ମାଛ ଅଂଶୁ ଗିଲି ଦେଇଥିବା ପରି, ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ। ତୁମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିଷୟରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଶୀଘ୍ର ଭିଦେହୀ ସହ ଉଲ୍ଲାସ କରିବା। ଏପରି ଭାବେ ଜଟାୟୁ ଅଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କୁହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ଲୁହ ଝରିଲା। ସେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ; ଏହା କହି, ପକ୍ଷୀ ରାଜା ଜଟାୟୁ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଲଭ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଭାବରେ “କୁହ, କୁହ” ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜଟାୟୁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖି, ପାଦ ଟାଣି, ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ସେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଘାୟିତ ଓ ଅଚଳ ଚପଳ ଆଖି ଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଭାବି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ବର୍ଷନ୍ତ କାଳ ଯାପନ କରିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀ ଏବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି। ଯେଉଁଜଣେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଜୀବନ କାଟି, ବହୁ ଦିନ ପରେ ଉତ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି; କାଳକୁ କେହି ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଉପକାରୀ ଏହି ଜଟାୟୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଚୋରି କରିଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସୀତା ସହ ଭେଟ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ପୁରୁଷପ୍ରଧାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୂର, ଶରଣଦାତା ମିଳିଥାନ୍ତି, ସଉମିତ୍ରି, ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ। ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣରେ ମୋର ଯେଉଁ ଦୁଃଖ, ସେଠାରେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ନଶ୍ଟ ହେବାର ଦୁଃଖ ଅଧିକ। ଯେପରି ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ଗୌରବ ଓ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ। ସଉମିତ୍ରି, କଠ ଆଣ, ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦିନ୍ଦାନ୍ତୁ ପାଇଁ ଦାହ କରିବି। ଏହି ପକ୍ଷୀ ଜଗତର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି, ସଉମିତ୍ରି, ଯେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଛି। ବଳି, ଅଗ୍ନି ଉପାସନାକାରୀ, ଦେଶ ଦାନ କରୁଥିବା, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଗତି ପାନ୍ତି—ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା ଦେଉଛି: ପକ୍ଷୀ ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ଯାଉ; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ବିଦାୟ ନିଅ।" ଏପରି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆତ୍ମୀୟ ପରି ଚିତାରେ ରଖି ଦାହ କଲେ। ତାପରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂରବୀର, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀ ମାରି, ଏହି ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ତାହା ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାଂସ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି, ସୁନ୍ଦର ହରିତ ପ୍ରାନ୍ତରେ ରାମ ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁ ଆଉତି କ୍ରିୟା ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତି, ମୃତ ପାଇଁ, ରାମ ତାହା ଅନୁସାରେ ଜଟାୟୁ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ପକ୍ଷୀ ରାଜା ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ନିସ୍ନାନ କରି, ରାଘବମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜଟାୟୁ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କଲେ। ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜା, ବିରାଟ ଓ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ବୃହତ ମୁନିପରି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଇଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରି, ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ସୀତା ଅନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁପରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାମହିମା ମୟ ମୁଳ୍ୟବାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉନସ୍ଠି ଶର୍ଗର ଉପାସ୍ଥାନ। ଏଭଳି ଭାବରେ ପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ଦୁଇ ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ତାପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଧନୁ, ବାଣ, ତଳୱାର ନେଇ, ଦୁଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନିଷ୍ଠାବାନ ଭାବରେ ଦିଗ୍ବାସୀ ହେଲେ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ, ଜଣ୍ଡି, ଗଛ, ଲତାରେ ଆବୃତ, ଚାରିପାଖରେ ଘେରା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଗମ। ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇଯାଇଲେ। ତାପରେ, ଜନସ୍ଥାନ ଠାରୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ଦୁଇ ରାଘବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଘନ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି ଅନେକ ମେଘମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଚାରିପାଖରେ ମନୋହର, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଭିଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏଠି ଉଠି ଏଠି ବସି ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣରେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ, ତିନି କ୍ରୋଶ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଦୁଇ ଭାଇ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି ମତଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।