ରାମ ଜନସ୍ଥାନରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଦେହ ଆଶ୍ରୟ କରି ବିହ୍ବଳ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାପ୍ରତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପିତା, ଏହି ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି, ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ନିବାସ କେଉଁଠି? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଜଟାୟୁ କ୍ଷୀଣ ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର ଏହି ରାକ୍ଷସ, ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼ ଦିନରେ ବଡ଼ ମାୟା ଦେଖାଇ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଚାଲିଗଲା। ମୁଁ ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ ମୋ ଡେଉଁ କାଟିଦେଲା ଏବଂ ବିଦେହାର ଦୁହିତା ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲା। ମୋ ଜୀବନ ବିଦାୟ ହେଉଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ରାଘବ, ମୁଁ ସୁନା ଚୁଡ଼ି ଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାବଣ, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲା; ଏହା ଏଭଳି ଯେ, ହାରାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର ହେଉଥିବା ପରି। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ‘ବିନ୍ଦା’ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ରାବଣ ଏହା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତୁମର ପ୍ରିୟା ଜନାକୀଙ୍କୁ ନେଇ, ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ରାବଣ ଚାଲିଗଲେ, ମାଛ ଆଞ୍ଚ ଗିଳିଥିବା ପରି, ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବେ। ତୁମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ପ୍ରତି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେବା ପରେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ସୀତା ସହ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ। ଏପରି ଭାବରେ ଜଟାୟୁ ରାମଙ୍କୁ କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଏବଂ ମାଂସ ଝରିବା ଲାଗିଲା। ତାଙ୍କର ଶେଷ ଶବ୍ଦ ହେଲା, “ସେ ଭିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ।” ଏହି କଥା କହି, ଜଟାୟୁ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାମ ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ‘କହ, କହ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଗଲା। ଜଟାୟୁ ମୃତ ଶରୀର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖି, ପାଦ ଟାଣି ଦେଲେ। ରାମ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଚିତ୍ତା ଆଖି ଥିବା ଜଟାୟୁ ଏଠାରେ ଅଚଳ ଏବଂ ମୃତ ଅଟାଳ ତାରା ପରି ଶୁଇଛନ୍ତି। ବର୍ଷେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଏବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା, ଏହି ଜଟାୟୁ ଆଜି ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି; କାଳ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମୋ ପ୍ରତିକୃତି ପକ୍ଷୀ ବଧ ହୋଇଛି; ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେବା ସମୟରେ ଦେଖିଥିଲେ। ବଡ଼ ପକ୍ଷୀରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପିତାପୁରୁଷ ଦେଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ପକ୍ଷୀମହାରାଜ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ। ପ୍ରତିଯେକ୍ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣ, ଶୂର, ଆଶ୍ରୟଦାତା ମିଳିଥାଏ, ସଉମିତ୍ରି; ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ଯାଇଥିବା ଦୁଃଖ ମୋତେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଇନାହିଁ, ଯେପରି ଏହି ଜଟାୟୁଙ୍କ ବିନାଶ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଦେଲା, ଶତ୍ରୁ ନିବାରକ। ଯେପରି ମୋ ପିତା ଦଶରଥ, ଏକ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ରାଜା, ଏହି ପକ୍ଷୀମହାରାଜ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ। ସଉମିତ୍ରି, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମୋ ପାଇଁ ବଧ ହୋଇଥିବା ଦେହକୁ ଦାହ କରିବି। ମୁଁ ଏହି ପକ୍ଷୀ ଜଗତର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଶବଦାହ କରିବି; ସଉମିତ୍ରି, ତୁମେ ମୋ ସହଯୋଗ କର। ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି, ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଗତି ପାନ୍ତି—ମୁଁ ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜକୁ ନିଜ ଅନୁମତି ଦେଉଛି: ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ପକ୍ଷୀମହାରାଜ, ମହାତ୍ମା; ମୋ ସମ୍ମାନ ପାଇ ତୁମେ ବିଦାୟ ହେଉ। ଏପରି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଚିତାରେ ରଖି ଦାହ କଲେ, ଆତ୍ମୀୟ ବିନାଶ ଭାବରେ ବିଷାଦ କରି। ତାପରେ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅତିଶୟ ଶୂର, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ଶରୀର ଥିବା ଜନ୍ତୁ ମାରି, ପକ୍ଷୀରାଜ ପାଇଁ ତାହା ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏହି ମାଂସ ଚିରି, ସୁନ୍ଦର ହରିତ ତଳରେ ରାମ ତାହା ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେପରି ପିତୃକ୍ରିୟା କରିବା ନିୟମ କହିଛନ୍ତି, ରାମ ଏହି ଶବ୍ଦାହ କ୍ରିୟା କରି, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସ୍ଵର୍ଗ ରାସ୍ତା ଦେଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ପକ୍ଷୀରାଜ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସ୍ନାନ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳକ୍ରିୟା କଲେ। ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ, ମହାମୁନି ପରି ସମ୍ମାନ ପାଇ, ଶୁଭ ଗତି ଅଭିଗମ କଲେ। ପକ୍ଷୀରାଜ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରି, ଦୁଇ ଭାଇ ନିଜ ଚିନ୍ତାକୁ ସୀତା ନିର୍ବାନ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉନସଠି ସର୍ଗର କଥା। ଏଭଳି ଭାବରେ ପକ୍ଷୀରାଜ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରି, ଦୁଇ ରାଘବ, ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଧନୁ, ତୀର, ତଳୱାର ନେଇ, ଦୁଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ଗଛ, ଜଂଗଳ, ଲତା, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଭରି, ଚାରିପାଖରେ ଘେରା, ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା। ଶୀଘ୍ର ତାହାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲି, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଏହି ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ତାପରେ ଜନସ୍ଥାନରୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ଯାଇ, ଦୁଇ ରାଘବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉତ୍ସାହୀ, ଘନ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ବିଭିନ୍ନ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମନୋହର, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମୃଗ ଏବଂ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏଠା ଉଠା ଘୁରି, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ହେଇ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ।