ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିଲେ, ଯେଉଁ ବାଘ ରାଜାଙ୍କର ପକ୍ଷ ଛେଦିତ ଥିଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଥିଲା, ଏବଂ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ସନ୍ଧିରେ ଥିଲେ। ରାମ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, "ମୈଥିଲୀ, ମୋ ପ୍ରାଣର ଚେହେରା, କେଉଁଠି ଗଲେ?" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଦେଖି, ନିଜ ମିତ୍ର ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ପକ୍ଷୀ, ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେଲେ ଏବଂ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଉଛନ୍ତି। ଶରୀର ଗୁଭା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ, ଶବ୍ଦ ହୀନ ହୋଇ, ଆମକୁ ନିର୍ବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।" "ଓ ଜଟାୟୁ, ଯଦି ଆପଣ ଆଉ କିଛି କହିପାରିବେ, ଦୟାକରି ସୀତା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ରାବଣ କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋର ମହାନ୍ତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଅପହରଣ କଲେ? ମୁଁ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲି, ଯାହା ଦେଖି ରାବଣ ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ନେଇଗଲେ? ସେ ସମୟରେ ସୀତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ କିପରି ଥିଲା? ସୀତା କଣ କହିଥିଲେ? ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି, ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ କଣ? ତାଙ୍କର ନିବାସ କେଉଁଠି? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଜଟାୟୁ କ୍ଷୀଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ସୀତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ଏକ ମହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ଝଡ଼ ଭରା ଦିନରେ, ଅପହରଣ କରିଗଲେ। ମୁଁ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇଥିବାବେଳେ, ସେ ମୋର ପକ୍ଷ କାଟି, ବିଦେହର ସୀତାକୁ ନେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ।" "ମୋର ଜୀବନ ବିଦାୟ ଦେଉଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର, ଓ ରାଘବ; ମୁଁ ସୁନା ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ବୃକ୍ଷ ଦେଖୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ହାରାଇଥିବା ଧନ ତାହାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ବେଗରେ ଫେରିଆସେ।" "ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'ବିନ୍ଦା' କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ରାବଣ ତାହା ବୁଝିନାହିଁ; ତୁମ ପ୍ରିୟା ଜାନକୀକୁ ନେଇ, ଏ ରାକ୍ଷସରାଜ ମାଛ ପରି ଆଶ ଆସିବା ପରି, ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବେ।" "ଜନକନନ୍ଦନୀ ବିଷୟରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ବୈଦେହୀ ସହ ବିହାର କରିବେ।" ଏପରି ଭାବେ ଜଟାୟୁ ଭ୍ରମ ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କୁ କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଁ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ମିଶିତ ହୋଇ ଝରିଲା, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଲା। "ସେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ," ବୋଲି କହି, ଜଟାୟୁ ନିଜ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାମ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"କହ, କହ," ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ଜଟାୟୁଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡିଗଲା। ଜଟାୟୁ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖି, ପାଦ ପ୍ରସାରି, ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ତାଙ୍କର ତାମ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ଅଚଳ ଏବଂ ନିର୍ଜୀବ ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଅନେକ ବର୍ଷ ଶୁଭାନ୍ତି ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ଏବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇ ଶୋଇଛନ୍ତି।" "ଅନେକ ବର୍ଷ ପରେ ଉଠିଥିବା, ଏହି ପକ୍ଷୀ ଆଜି ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି କାଳ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।" "ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋର ଉପକାରୀ, ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ସୀତା ଅପହରଣ ହେବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ।" "ପିତା ଓ ପୁର୍ବପୁରୁଷଙ୍କର ବଡ଼ ଗରୁଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁଠି ମୂଳତଃ ଧର୍ମିକ, ନୀତିପର, ଶୂର, ଆଶ୍ରୟଦାତା ମିଳିଥାନ୍ତି, ସଉମିତ୍ରି, ସେଉଁଠି ପଶୁ ଜନ୍ମ ଜୀବରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।" "ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ମୋର ଦୁଃଖ ଯେତେ ନୁହେଁ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ନଶ୍ଟ ହେବାରେ ମୋର ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଲାଗିଛି।" "ଯେପରି ମୋ ପିତା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥ, ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ।" "ସଉମିତ୍ରି, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳାଇ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବାରେ ଦାହ କରିବି।" "ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ରଖିବି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି, ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁ ଗତି ବିଦ୍ୟା, ଅଗ୍ନି ଉପାସନା, ଅବିଚଳ ନିଷ୍ଠା, ଭୂଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଥାନ୍ତି—" "ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି: ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ପକ୍ଷୀ ରାଜା, ମହାନ ଆତ୍ମା; ମୋର ପୂଜା ହେବା ପରେ ଯାଅ।" ଏପରି କହି, ଧର୍ମାତ୍ମା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ନିଜ କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମାତୀ ପରି ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ରଖି, ଦାହ କଲେ। ତାପରେ, ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଯାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁ ହତ୍ୟା କରି, ତାଙ୍କର ମାଂସ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏହି ପଶୁ ମାଂସକୁ ଚିରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ଏକ ସୁନ୍ଦର ହରିତ ତଳରେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଇଲେ। ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ମୃତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି, ରାମ ତାହା ପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଲେ। ତାପରେ, ମନୁଷ୍ୟ ମହାନ୍ତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀ ରାଜା ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସ୍ନାନ କରି, ରାଘବ ଦୁଇଜଣ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ବିଧିରେ ପକ୍ଷୀ ରାଜା ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କଲେ। ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ମହା ଋଷି ପରି ପୂଜା ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗ ଗତି ମିଳିଲା। ପକ୍ଷୀ ରାଜା ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କରି, ଦୁଇଜଣ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ସୀତା ଶୋଧନରେ ଲଗି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।