ରାଘବ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ସନ୍ତାନସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଥିଲେ। ସେ ଛତିଗ୍ରସ୍ତ, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ପକ୍ଷକ୍ଷତ ଶୂନ୍ୟ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—“ମୋର ପ୍ରାଣସମାନ ସୀତା କେଉଁଠି ଗଲେ?”—ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ, ତାଙ୍କର ସତ୍ୟମିତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଶକୁନି ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମୋର ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦେହ ଅତି ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଉଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର ନ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ଚାହାଣି ଅସହାୟ। ହେ ଜଟାୟୁ, ଆପଣ ଯଦି କିଛି କହିପାରିବେ, ତେବେ ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ଏବଂ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦାୟିତ୍ୱ କ’ଣ ତାହା ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ। ରାବଣ କାହିଁକି ମୋ ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ଅପହରଣ କଲେ? କ’ଣ ଦୋଷ ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେଲା, ଯାହା ଦେଖି ରାବଣ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ନେଲେ? ସେ ବେଳେ ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ମୁହଁ କିପରି ଥିଲା? ସେ କ’ଣ କଥା କହିଥିଲେ? ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ନିବାସ କେଉଁଠି? ଆପଣ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦୁବଳ ରାମଙ୍କୁ ଜଟାୟୁ ଅସ୍ଥିର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା, ବଡ଼ ଝଡ଼ ଓ ବାତ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ସୀତାକୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାବେଳେ ସେ ମୋ ପକ୍ଷ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ଭିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ମୋର ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ହେଉଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଘୂରୁଛି, ମୁଁ ସୁନାର ଚୂଡ଼ା ଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ ସୀତାକୁ ନେଇ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ହାରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ‘ବିନ୍ଦ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତୁମ ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ନେଇଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସପତି ରାବଣ ଆଖୁ ଗିଲିଥିବା ମାଛ ପରି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବେ। ତୁମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ହତ କରି, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈଦେହୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବେ।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଏବଂ ମାଂସ ଝରିପଡ଼ିଲା। ସେ କହିଲେ, “ସେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭ୍ରାତା”—ଏହା କହିବା ସହିତ ଜଟାୟୁ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, “କୁହ, କୁହ”, ଏହିବେଳେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଚଲିଗଲା। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ପାଦ ଟାଣି, ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଅଚଳ ଏବଂ ଜୀବନ୍ତହୀନ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖମନ୍ଦିତ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଡ଼ଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଏହି ଶକୁନି ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଏବେ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଉଠିଥିବା ଏହି ଶକୁନି ଏବେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି; କାରଣ, କାଳକୁ କେହି ଜିତିପାରେ ନାହିଁ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମୋ ଉପକାରୀ ଶକୁନି ହତ ହୋଇଛି; ସୀତାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେବାବେଳେ ଏହି ଜଟାୟୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପକ୍ଷୀପତି ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ପୁରୁଷ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୂରବୀର ଏବଂ ଶରଣଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ସବୁଠାରେ ମିଳେ—ପଶୁରୂପୀ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ସଉମିତ୍ର, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଦେଇନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଏହି ଜଟାୟୁଙ୍କ ବିନାଶ ଦେଉଛି, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ। ଯେପରି ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ଗୌରବ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀପତି ମଧ୍ୟ। ହେ ସଉମିତ୍ର, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳି ଏହି ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀରାଜଙ୍କ ଦାହ କରିବି। ଏହି ପକ୍ଷୀଜଗତର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଆଗୁନିରେ ରଖିବି, ସଉମିତ୍ର, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଧୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଭୂଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି—ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି, ହେ ପକ୍ଷୀରାଜ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯାଅ; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଚିରଶାନ୍ତି ପାଅ।” ଏପରି କହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବନ୍ଧୁବାତ୍ସଳ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ରଖି ଦାହ କଲେ। ଏପରେ ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁ ମାରି ତାହାର ମାଂସ ନେଇ ଶକୁନିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେ ମାଂସ ଚିରି ଏକ ସୁନ୍ଦର ହରିତ ମେଦିନୀରେ ରଖି, ରାମ ଶକୁନିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେପରି ପିତୃମୃତ୍ୟୁରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ କହନ୍ତି, ସେହିପରି ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ। ତା’ପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ପକ୍ଷୀରାଜଙ୍କୁ ଜଳ ଦିଅଇଲେ। ନଦୀସ୍ନାନ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ଏହିପରି ମହାଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜ, ମହାମୁନିଙ୍କ ପରି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।