ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭରି ଦେଖିଲେ, ମହାବଳୀ ତଥା ପିତାଙ୍କର ମିତ୍ର ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜା ଜଟାୟୁ ଭୂମିରେ ନିହତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖଦ ଭାଗ୍ୟର କାରଣରୁ। ଏହି କଥା ଅନେକବାର କହି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସ୍ନେହର ସ୍ପର୍ଶ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ। ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଓ କଟାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷ ଥିବା ବଜ୍ରପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଦୟାରେ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, "ମୈଥିଲୀ, ଯାହା ମୋ ପ୍ରାଣ ସମାନ, କେଉଁଠି ଗଲେ?" ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରି, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ନିହତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଉଛି। ଦେଖ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଭଲଭାବରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସ୍ବର ହରାଇ ହେଲେ, ଅସହାୟ ଭାବରେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି।" "ଓ ଜଟାୟୁ, ଯଦି ଆଉ କଥା କହିପାରିବ, ମୋ ସୀତା ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା କହ, ତୁମେ କିପରି ନିହତ ହେଲେ, ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ। ରାବଣ କିଏ ମୋ ମହାନ ଭାର୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କଲେ? କେଉଁ ଦୋଷ ମୁଁ କରିଛି, ଯାହା ଦେଖି ରାବଣ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ନେଇଗଲା? ତା ସମୟରେ ସୀତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ କିପରି ଥିଲା? ସୀତା କଣ କହିଥିଲେ? ଏହି ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି, ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ? ତାଙ୍କର ନିବାସ କେଉଁଠି? ଓ ପିତା, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଉତ୍ତର ଦିଅ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଜଟାୟୁ କଥା କହିଲେ, "ସୀତା ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଅପରାଧୀ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼ ଦିନରେ ମହାମାୟା ଦେଖି ଅପହରଣ କରି ନେଇଗଲା। ଓ ଶିଶୁ, ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, ଏହି ରାତିର ଯାତ୍ରୀ ମୋ ପକ୍ଷ କଟିଦେଲେ ଏବଂ ବିଦେହାର ସୀତାକୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।" "ମୋ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ଓ ରାଘବ; ମୁଁ ସୁନା କଳାପ ଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାବଣ ସୀତାକୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ହାରାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର ହେଉଥାଏ।" "ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ 'ବିନ୍ଦା' ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ, କିନ୍ତୁ ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ରାବଣ ଏହା ନଜାଣିଲେ; ତୁମ ପ୍ରିୟା ଜାନକୀକୁ ନେଇ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ଚିଁ ଗାଛି ମାଛ ପରି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ।" "ଜନକନନ୍ଦନୀ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାକୁ ହତ କରି ବୈଦେହୀ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ।" ଏପରି ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାମଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଁ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ମିଶି ଝରିଲା। "ସେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ," ଏହି କଥା କହି ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ରାମ ହାତ ଯୋଡି କହୁଥିଲେ, "କହ, କହ," ତେବେ ବଜ୍ରପକ୍ଷୀର ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଗଲା। ତାଙ୍କର ମୁଁ ଭୂମିରେ ରଖି, ପାଦ ଟାଣି, ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ତିନି ଭୂମିରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର କପିଳ ଚକ୍ଷୁ, ଅଚଳ ଏବଂ ମହାପାହାଡ଼ ପରି ନିଜର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସାଉମିତ୍ରିକୁ କହିଲେ, "ଏହି ଡଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବର୍ଷକାଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ଖୁସିରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ବର୍ଷକାଳ ଜୀବନ କରି, ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ତରାଳ ପରେ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏବେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; କାରଣ ସମୟକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ, ମୋ ଉପକାରୀ, ନିହତ ହୋଇଛି; ସୀତା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହରଣ ହେବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ।" "ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଛି।" "ସତ୍ପୁରୁଷ, ଧର୍ମାନୁସାରୀ, ଶୂର, ଶରଣ ଦେବା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଓ ସାଉମିତ୍ରି, ପଶୁମୂଳ ଜନ୍ମିତ ଜୀବରେ ମଧ୍ୟ।" "ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଏତେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେନି, ଯେହିପରି ଏହି ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ନିହତ ହେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଅଧିକ।" "ଯେପରି ମହାନ ବିଶ୍ରୁତ ପିତା ଦଶରଥ ଗର୍ବ ଓ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ।" "ସାଉମିତ୍ରି, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି, ଯେ ମୋ ପାଇଁ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ପକ୍ଷୀ ଜଗତର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଅନ୍ତିମ ଶୟା ଉପରେ ରଖିବି; ତୁମେ ମୋ ସହ ମିଳି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି।" "ଯେଉଁ ଗତି ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନିକୁ ରକ୍ଷିଥିବା, ଫେରି ନାହିଁ, ଭୂମି ଦାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଥିବେ—" "ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି: ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକକୁ ଯାଉ, ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜା, ମହାତ୍ମା; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ବିଦାୟ ନିଅ।" ଏହିପରି କହି, ଧର୍ମାତ୍ମା ଏବଂ କିନ୍ନର ପରି ଦୁଃଖୀ ରାମ, ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦହାଯାଉଥିବା ଅଗ୍ନି ଉପରେ ରଖି ଦାହ କଲେ। ତାପରେ ରାମ ଓ ସାଉମିତ୍ରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ବଡ଼ ଶରୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଶୁମାନେ ହତ କରି, ସେମାନେ ମାଂସକୁ ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ମାଂସକୁ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ରାମ ଉତ୍ତମ ହରିତ ଚରଣ ଉପରେ ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ଦେଲେ। ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୃତ ପାଇଁ ନିୟମ କରିଥିବା, ତାହା ରାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ଵର୍ଗ ଦେଇଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ ଏବଂ ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସ୍ନାନ କରି, ରାଘବମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ରାଜା ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।