ରାମ ଜଣେ ବିରାଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରହାରିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଧନୁଷ, ତୀର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲା। ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ମୋର ପଖ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପଡିଯାଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଥକିଯାଇଥିବାବେଳେ ରାବଣ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମୋର ପଖ କାଟିଦେଇଥିଲେ। ରାବଣ ସୀତାକୁ ନିଏଇ ଆକାଶରେ ଉଡିଯାଇଥିଲେ। ରାମ, ଆପଣ ମୋତେ ମାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ଦେମନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରହାରିତ ହୋଇଛି। ସୀତାଙ୍କ ସହ ଜଡିତ ଦୟାମୟ କଥା ଜାଣି ବଡ଼ ଧନୁଷକୁ ପକେଇ ରାମ ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ରାମ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡି ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦୁଇଗୁଣ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁବର୍ଷା କରିଲେ। ଏକା ଏକା ଏହି ନିର୍ଜନ ପଥରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତିନି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ରାଜ୍ୟ ହରାଇଯାଇଛି, ବନରେ ବସିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି, ସୀତା ଅପହୃତ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୃତ—ମୋର ଏତେ ଅଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଇ ପାରିବ।" "ଏହି ଦିନ ମୁଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅଭାଗ୍ୟରେ ନଦୀର ମହାପତି ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବ। ଚଳନ୍ତ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ, ଯେ ଏହି ବିପଦର ଜାଳରେ ପଡିଛି। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃଧ୍ର ରାଜା, ମୋ ପିତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ମୋ ଅଭାଗ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ମୃତ।" ଏପରି ବାରମ୍ବାର କହି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସମ ବାତ୍ସଲ୍ୟ ଦେଖାଇ ଛୁଇଁଲେ। କଟାଯାଇଥିବା ପଖ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ: "ମୈଥିଳୀ, ମୋ ଜୀବନ ସମ, କେଉଁଠି ଗଲେ?" ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡିଯାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଦୟାଳୁ ହୃଦୟରେ, ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ପକ୍ଷୀ, ମୋ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଦେମନ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଛି ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଛି। ତାଙ୍କ ଦେହ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆହତ, ତଥାପି ଜୀବନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ହରାଇ, ଅଶକ୍ତ ଭାବରେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି।" "ଓ ଜଟାୟୁ, ଆପଣ ଯଦି କହିପାରିବେ, ସୀତା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ। କେଉଁ ଦୋଷ ଦେଖି ରାବଣ ମୋର ସ୍ୱାମୀକୁ ଅପହୃତ କଲେ? ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ ସମୟରେ କିପରି ଥିଲା? ସୀତା କଣ କହିଥିଲେ? ଏହି ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି, ଆକାର, କାର୍ଯ୍ୟ କଣ? ତାଙ୍କ ନିବାସ କେଉଁଠି?" ଏହିଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନାଶ୍ରୟ ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମଜନ ଗୃଧ୍ର ରାଜା ଅସ୍ଥିର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: "ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ବଡ଼ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବାତାସ ଭର୍ତ୍ତି ଦିନରେ ସୀତାକୁ ଅପହୃତ କଲେ। ମୁଁ ଥକିଯାଇଥିବାବେଳେ, ରାବଣ ମୋର ପଖ କାଟିଦେଇ, ସୀତାକୁ ନିଏଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।" "ମୋର ଜୀବନ ବିଦାୟ ହେଉଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର; ମୁଁ ସୁନା ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଗଛ ଦେଖିପାରୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ନିଏଇ ଚାଲିଯାଇଲେ; ଯେପରି ହରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ 'ବିନ୍ଦା' ନାମରେ ଜଣାଶୁନା, କିନ୍ତୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ରାବଣ ଏହା ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ତୁମ ଜନାକୀକୁ ନିଏଇ, ରାକ୍ଷସର ରାଜା ରାବଣ ଚିଁଉ ମାଛ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବେ।" "ଜନକ ଦୁହିତୀ ବିଷୟରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ମାରି, ଶୀଘ୍ର ବୈଦେହୀ ସହ ଆପଣ ଆନନ୍ଦ କରିବେ।" ଏପରି ଭ୍ରମ ନଥିବା ଗୃଧ୍ର ରାଜା ରାମଙ୍କୁ କହିଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ମୁଁ ରୁ ରକ୍ତ ମିଶିତ ମାଂସ ଝରିଯାଇଥିଲା। "ସେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ," ଏହି କଥା କହି, ଗୃଧ୍ର ରାଜା ଦୁର୍ଲଭ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାମ ଜଡି ହାତ ଦେଇ "କହ, କହ" ଦେଉଥିଲେ, ଗୃଧ୍ର ରାଜା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେହ ଛାଡି ଆକାଶକୁ ଗଲେ। ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖି, ପାଦ ଶୋଇଯାଇ, ଦେହ ଛାଡି ଭୂମିରେ ପଡିଯାଇଲେ। ତାଙ୍କ ତମ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ନିର୍ଜୀବ ଏବଂ ଅଚଳ ମାଳା ଭଳି ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ରାମ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀ ଏବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି।" "ଏତେ ବର୍ଷ ଉଠିବା ପରେ ଏବେ ମୃତ; କାରଣ ସମୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ମୋର ଉପକାରୀ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୀତା ଅପହୃତ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖିନ ହୋଇଥିଲେ।" "ପିତା ଏବଂ ପ୍ରପିତାଙ୍କ ଦେଇଥିବା ବଡ଼ ଗୃଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଛାଡି, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୂର, ଶରଣ ଦେଇଥିବା ଲୋକ ମିଳିଥାନ୍ତି, ସୌମିତ୍ରି, ପଶୁର ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ।" "ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଏତେ ବିପଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଲେ।" "ଯେପରି ମୋର ପିତା ଦଶରଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ।" "ସୌମିତ୍ରି, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳି ଏହି ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଜୀବନ ପାଇଁ ଦାହ କରିବି।