ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ରଥ ଏବଂ ଛତା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ଓ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ତାଙ୍କର ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍, ଏହି ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଏହି ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରଥ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକ, ମୋ ଡେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ବୃହ୍ମିରେ ପଡ଼ିଛି; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଶିଥିଳ ହେଇଗଲି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମୋ ଡେଉଁ କାଟିଦେଲେ। ସୀତା, ମିଥିଲାର ଝିଅ, କୁ ନେଇ ସେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିଗଲେ; ଓ ରାମ, ଆପଣ ମୋତେ ମାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୈତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଛି। ରାମ, ସୀତା ସହିତ ଜଡିତ ଏହି ଭଲ ପ୍ରେମ କଥା ବୁଝି, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ କୁ ଅପସାରଣ କରି, ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହରାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ; ଦୃଢ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୁଇଗୁଣ ହୋଇଗଲା। ଏକା ଏକା ଏହି ନିର୍ଜନ ପଥରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଥିବା ରାମ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ସୌମିତ୍ରି କୁ କହିଲେ— “ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛି, ସୀତା ଅପହୃତ, ପକ୍ଷୀ ମୃତ—ମୋ ଦୁଃଖ ଏପରି, ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇପାରିବ। ଆଜି ମୁଁ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର କୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିପାରିବି, ତଥାପି ମୋ ଦୁଃଖରେ ନଦୀର ମହାପତି ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବ। ଚଳିତ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖୀ ଆଉ କେହି ନାହିଁ, ମୁଁ ବଡ଼ ବିପଦର ଫାଦରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମୋ ବାପାଙ୍କ ସଖା, ମୋ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ମୃତ ହୋଇଛି।” ଏପରି ଅନେକ ଥର କହି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଜଟାୟୁ କୁ ପୁତ୍ରର ପ୍ରେମରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ଉତ୍କଟ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା, ଡେଉଁ କାଟିଯାଇଥିବା ଗୃଧ୍ରରାଜ କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ରାଘବ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ‘ମୈଥିଳୀ, ଜୀବନର ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କେଉଁଠି ଗଲେ?’ ବୋଲି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠଷଠି ଶର୍ଗ କୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାମ, ଦୁଃଖଦାୟକ ଆଘାତରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଗୃଧ୍ର କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସଖା ସୌମିତ୍ରି କୁ କହିଲେ— “ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ପକ୍ଷୀ, ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଦୈତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୃତ, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି। ତାଙ୍କର ଦେହ ଗଭୀର ଆଘାତ ପାଇଛି, ତଥାପି ଜୀବନ ରହିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଅସହାୟ ଭାବେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଓ ଜଟାୟୁ, ଯଦି ଆପଣ କହିପାରିବେ, ଦୟା କରି ସୀତା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ। କେଉଁ ଦୋଷରେ ରାବଣ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୁ ଅପହରଣ କଲେ? ମୁଁ କେଉଁ ଦୋଷ କରିଥିଲି, ଯାହା ଦେଖି ରାବଣ ମୋ ପ୍ରିୟା କୁ ନେଇଗଲେ? ଏହି ସମୟରେ ସୀତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ କେମିତି ଥିଲା? ସୀତା କଣ କହିଥିଲେ? ଏହି ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି, ଆକୃତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କଣ? ତାଙ୍କର ନିବାସ କେଉଁଠି? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଏପରି ନିର୍ବଳ ହୋଇ ଅନୁସୂଚିତ ରାମ କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମାତ୍ମା ଜଟାୟୁ ଅସ୍ଥିର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ସୀତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ବଡ଼ ମାୟା ଦେଖାଇ, ଝଡ଼ ଏବଂ ବାତାସରେ ଅପହରଣ କଲେ। ଓ ଶିଶୁ, ମୁଁ ଶିଥିଳ ହେବା ପରେ, ସେ ମୋ ଡେଉଁ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ବିଦେହାଜା ସୀତା କୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ମୋ ଜୀବନ ନିକଟରେ, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର, ଓ ରାଘବ; ମୁଁ ସୁନାର ଚୁଡ଼ିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଦେଖୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ରାବଣ ସୀତା କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ; ଯେପରି ହରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ‘ବିନ୍ଦ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, କିନ୍ତୁ ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ତାହା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ; ତୁମ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କୁ ନେଇ, ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ଚାଉଁ ଫାସି ଲାଗିଥିବା ମାଛ ପରି, ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ। ତୁମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ବୈଦେହୀ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦ କରିବା।" ଏପରି ଗୃଧ୍ର ଭ୍ରମ ନଥିବା ଭାବରେ ରାମ କୁ କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଁ ରୁ ରକ୍ତ ଏବଂ ମାଂସ ମିଶି ଝରିବା ଲାଗିଲା। “ସେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ,” ବୋଲି କହି, ପକ୍ଷୀରାଜ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଲଭ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ‘କହ, କହ’ ବୋଲି ବାରମ୍ବାର କହୁଥିବା ବେଳେ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଆକାଶକୁ ଯାଇଲେ। ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖି, ପାଦ ଦୀର୍ଘ କରି, ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ତାମ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଅଚଳ ଏବଂ ମୃତ ଗୃଧ୍ର କୁ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ରାମ ସୌମିତ୍ରି କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ବହୁ ବର୍ଷ ଶାନ୍ତିରେ ବାସ କରିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀ ଏବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି। ବହୁ ବର୍ଷ ଜୀବନ କରି, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପରେ ଉତ୍ଥିତ ହୋଇ, ଏବେ ମୃତ; କାରଣ କାଳ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଗୃଧ୍ର, ମୋ ଉପକାରୀ, ମୃତ ହୋଇଛି; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ। ସେ ପିତା ଏବଂ ପିତାମହଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମିକ, ଶୂର, ଶରଣଦାନ୍ତା ମିଳନ୍ତି, ଓ ସୌମିତ୍ରି, ପ୍ରାଣୀ ଆକାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣର ଦୁଃଖ ମୋତେ ଏତିକି ବିପାକ କରିନାହିଁ, ଯେପରି ଏହି ଗୃଧ୍ର ମୋ ପାଇଁ ମୃତ ହୋଇ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଅଧିକ। ଯେପରି ମୋ ପିତା ଦଶରଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜ ମଧ୍ୟ।