ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରକୁ ଧନୁରେ ଲଗାଇ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପକ୍ଷୀ ରାଜା, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ଜଟାୟୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ଏକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ପକ୍ଷୀ ନିଶ୍ଚୟ ଭୂତରୂପୀ ଦାନବ ଏବଂ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୂରୁଛି। ଏହିଠାରେ ଜଟାୟୁ ମାଇଥିଲୀ ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷିତ କରିଛି, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ବିଶାଳ ଆଖି ଥିବା ସୀତାକୁ ଖାଇ ଏବେ ସ୍ବସ୍ଥ ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି; ମୁଁ ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀରରେ ଏହାକୁ ମାରିଦେବି।” ଏପରି କହି ରାମ, ପୃଥିବୀକୁ ଏକାଉଁଥିବା କ୍ରୋଧରେ, ଧନୁରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଲଗାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦୃତ ଆଗେଇଲେ। ଏହି ପକ୍ଷୀ ଝାଗା ରକ୍ତ ମୁହଁରୁ ବାହାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖଭରା ଏବଂ କମ୍ଜୋର ସ୍ବରରେ କହିଲେ, “ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ତୁମେ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେବୀକୁ ଖୋଜୁଛ; ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ମୋ ଜୀବନକୁ ରାବଣ ହରଣ କରିଛି। ରାଘବ, ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୀତାକୁ ଶ୍ରୀମତୀକୁ ଚିହ୍ନିଲି। ମୁଁ ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ସୀତା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି, ତାଙ୍କ ରଥ ଏବଂ ଛତା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏଠି ତାଙ୍କ ଭଙ୍ଗ ଧନୁ, ଏଠି ତାଙ୍କ ତୀର ଏବଂ ଏଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କ ରଥ। ଏଠି ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ, ମୋ ପାଖରେ ମାରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି; ଆଉ ରାବଣ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେବା ପରେ, ମୋ ଡାଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ସୀତାକୁ ନେଇ ରାବଣ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ; ରାମା, ମୁଁ ଏଠି ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ ହୋଇଛି, ମୁଁ ମାରିବାଠାରେ ନୁହଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ, ସୀତା ସଂପର୍କରେ ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ ଜଣାଶୁଣା ତଥ୍ୟ ବୁଝି, ତାଙ୍କ ଧନୁକୁ ପରିକ୍ଷେପ କରି ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ଭୂମିରେ ଅସହାୟ ଭାବେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ; ଦୃଢ଼ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୁଇଗୁଣା ବେଦନାରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏକା ଏବଂ ନିର୍ଜନ ପଥରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଦୁଃଖ ଭରା ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଁଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ରାଜ୍ୟ ହାରିଛି, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଛି, ସୀତା ହାରିଛି, ଜଟାୟୁ ମୃତ—ମୋ ଦୁଃଖ ଆଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇପାରିବ। ଆଜି ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ପାରି ଯିବି ମଧ୍ୟ ମୋ ଦୁଃଖରେ ନଦୀର ମହାପତି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବ। ଚଳନ୍ତ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୁଁ ଭଳି ଅଭାଗୀ ଆଉ କିଏ ଅଛି? ଏହି ପକ୍ଷୀ ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର, ମୋ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ମୃତ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି ରାଘବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ସ୍ନେହ ଦେଖାଇ ଛୁଇଁଲେ। ରାଘବ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଏବଂ ଡାଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଇଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, “ମାଇଥିଲୀ, ମୋ ଜୀବନ ଭଳି ପ୍ରିୟ, କେଉଁଠି ଗଲେ?” ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହିଠାରେ ମହାନ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠଷଠି ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦୟ ଆଘାତରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସାଥୀ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଜୀବନ ଦେଉଛି। ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ପାଇଛି, ତଥାପି ଜୀବନ ଅଛି; ତେବେ ସ୍ବର ହରାଇ ଅସହାୟ ଭାବେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ହେ ଜଟାୟୁ, ତୁମେ ଯଦି ପୁନି କହିପାରିବ, ମୋ ସୀତା ସଂପର୍କରେ କିଛି କହ; ତୁମେ ମଙ୍ଗଳପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ। ତୁମ ମୃତ୍ୟୁ ସଂପର୍କରେ ମଧ୍ୟ କହ। କେଉଁ ଦୋଷ କରିଥିଲି ଯାହା ଦେଖି ରାବଣ ମୋ ପ୍ରିୟା ନେଇଗଲେ? ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଏ ସମୟରେ କେମିତି ଥିଲା? ସୀତା କଣ କହିଥିଲେ? ଏହି ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି, ଆକୃତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କଣ? ତାଙ୍କ ନିବାସ କେଉଁଠି? ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, କହ।" ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଲାଗିଥିବା ଦେଖି, ଧର୍ମାତ୍ମା ଜଟାୟୁ ଅସ୍ଥିର ସ୍ବରରେ କହିଲେ, “ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସର ରାଜା ରାବଣ ମହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏକ ତୂଫାନ ଭରା ଦିନରେ ହରଣ କରିଗଲେ। ମୁଁ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ ହେବାବେଳେ, ସେ ମୋ ଡାଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ବିଦେହ ଜନକ ଦୁହିତା ସୀତାକୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ମୋ ଜୀବନ ବାହାରୁଛି, ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ଶିଖର ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାବଣ ସୀତାକୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ; ଯେପରି ହାରାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'ବିନ୍ଦା' କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ଏହାକୁ ବୁଝିନାହିଁ; ତୁମ ପ୍ରିୟା ଜାନକୀକୁ ନେଇ ରାବଣ, ଏକ ତୀର ଗିଲିଥିବା ମାଛ ପରି, ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ। ଜନକ ଦୁହିତା ସଂପର୍କରେ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ମାରି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ବୈଦେହୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବ।" ଏପରି ଭ୍ରମ ନଥିବା ଜଟାୟୁ ରାମଙ୍କୁ କହୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଏବଂ ମାଂସ ଭିତରୁ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ବାହାରୁଥିଲା। “ସେ ଭିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ,” ବୋଲି କହି ଜଟାୟୁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାମ ହାତ ଯୋଡି କହୁଥିଲେ, “କହ, କହ,” ଏବେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଜୀବନ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଚାଲିଗଲା। ତାଙ୍କ ମୁଁହ ଭୂମିରେ ଲଗାଇ, ପାଦ ଦୀଘା କରି, ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିପତ୍ତିରେ ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦୁଃଖ କରିଲେ ଏବଂ ସୀତା ସଂପର୍କରେ ଜଣାଶୁଣା ତଥ୍ୟ ମିଳିଲା।