ଅପାର ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପର୍ବତପ୍ରାୟ ଅଚଳ ଥିଲେ, ବାୟୁ ଯେପରି ଶିଳାକୁ ହଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ତେଣୁ ଅଦମ୍ୟ ଥିଲେ । ଏପରି ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ତଳାଶ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଖୋଜରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୀବ୍ର, ଧାରାଳ ତୀରକୁ ଧନୁଷରେ ଧରିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ଦେଖିଲେ—ଗରୁତ୍ମାନ୍ତ, ପର୍ବତଶିଖର ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାଜା ଜଟାୟୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଛନ୍ତି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଚିଲିକା ଆକୃତି ରାକ୍ଷସ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛି । ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଛି । ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷିବା ପରେ ଏବେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଇଁଛି । ଏହାକୁ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକାନ୍ତକ, ତୀବ୍ର ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି ।” ଏପରି କହି, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ପୃଥିବୀକୁ ମନେ ହେଲା କମ୍ପିତ କରିଦେବେ, ଧନୁଷରେ ଧାରାଳ ତୀର ଧରି ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଝାଗୁଥିବା ରକ୍ତ ମୁଁହରେ ନେଇ, ଜଟାୟୁ କ୍ଷୀଣ ଓ ବେଦନାମୟ କଣ୍ଠରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ତୁମେ ଏହି ବିପୁଳ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛ, କିନ୍ତୁ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଓ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ହରଣ କରିଛି । ରାଘବ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଚୁରି କରି ନେଉଛି । ସୀତା ପାଇଁ ମୁଁ ରାବଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି, ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଛତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଓ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ । ଏଠି ତାଙ୍କର ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ଅଛି, ଏଠି ତାଙ୍କର ଭଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ରଥ ଅଛି । ଏଠି ତାଙ୍କର ସାରଥି, ମୋର ପଖ ଦ୍ୱାରା ଆହତ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି । ମୁଁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇପଡ଼ିବାବେଳେ ରାବଣ ତାଙ୍କର ଖଡ଼ଗଦ୍ୱାରା ମୋର ପଖ ଚ୍ଛେଦ କରିଦେଲେ । ଏବେ ସେ ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ନେଇ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ । ରାମ, ମୋତେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇଛି ।” ଏହି ସତ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କର ବୃହତ୍ ଧନୁଷ ପକେଇ ଦେଇ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ । ସେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷୁଭିତ ହୃଦୟରେ କାନ୍ଦିଲେ । ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦୁଇଗୁଣି ହୋଇ ଚିତ୍ତକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା । ଏକାକୀ, ଏହି ନିର୍ଜନ ପଥରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛି, ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନ, ସୀତା ଅପହୃତ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୃତ—ମୋର ଏପରି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇପାରେ । ଏହି ମହାସମୁଦ୍ରକୁ ମୁଁ ଏଠିକି ଦିନ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରିବି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୁଃଖରେ ନଦୀପତି ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବେ । ଚରାଚର ଜଗତରେ ମୋତେ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଦୁଃଖୀ କେହି ନାହିଁ, ଏହି ବିପତ୍ତିର ଜାଲରେ ଫସିଛି । ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମୋର ପିତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ମୋର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି ।” ଏପରି ଅନେକଥର କହି ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା, ପଖ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, “ମୈଥିଳୀ, ପ୍ରାଣସମାନ ସ୍ନେହମୟୀ, କେଉଁଠି ଗଲେ?” ବୋଲି ରାମ କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଲେ । ଏହି ସମୟରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ୍ୟାୟ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠଷଠିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ପକ୍ଷୀରାଜ ଜଟାୟୁ ଦୁଷ୍ଟ ଆକ୍ରମଣରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଦେଖି ରାମ ନିଜ ସହଚର ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ ହୋଇଛି, ଏବେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମୋ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି । ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠି ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ହେ ଜଟାୟୁ, ଯଦି କଥା କହିପାର, ଦୟାକରି ସୀତା ବିଷୟରେ ଏବଂ ତୁମର ନିଜ ବଧ ବିଷୟରେ କୁହ । ରାବଣ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଚୁରି କଲେ? ମୋର କଣ ଦୋଷ ଥିଲା, ଯାହା ଦେଖି ସେ ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ? ସେ ସମୟରେ ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ କେମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ? ସେ କ’ଣ କଥା କହିଥିଲେ? ସେ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଆକୃତି, କ୍ରିୟା କ’ଣ? ତାଙ୍କର ନିବାସ କେଉଁଠି? କୃପାକରି କୁହ ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦୟାମୟ ଜଟାୟୁ କ୍ଷୀଣ ଭାଷାରେ କହିଲେ, “ହେ ଶିଶୁ, ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଏକ ବଡ଼ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଝଡ଼ ଓ ବାୟୁରେ ଭରିଥିବା ଦିନେ ସୀତାକୁ ଚୁରି କରିନେଇଗଲେ । ମୁଁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଗଲେ, ସେ ମୋର ପଖ ଚିରିଦେଲେ ଓ ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏବେ ମୋର ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ସୁନା ଶିଖର ଗଛ ଦେଖୁଛି । ଏହି କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ ସୀତାକୁ ନେଇ ଚାଲିଯିବେ, ଯେପରି ହାରାଇଥିବା ଧନ ମାଲିକ ତାକୁ ଫେରେ ପାଇଥାଏ । ଏହି କ୍ଷଣକୁ ‘ବିନ୍ଦ’ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହା ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତୁମର ପ୍ରିୟା ଜାନକୀକୁ ନେଇ ରାବଣ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ଚାଷି ଭଳି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ । ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ହତ କରି ବୈଦେହୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବେ ।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ମାଂସ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା । ସେ କହିଲେ, “ସେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ।” ଏହି କଥା କହି, ପକ୍ଷୀରାଜ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ରାମ ଦୁଇହାତ ଯୋଡ଼ି ‘କହ, କହ’ ବୋଲି କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଚାଲିଗଲା ।