ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉଚିତ କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାର କ’ଣ ଦରକାର? ଆପଣ ମାତ୍ର ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝନ୍ତି, ସେ ଗଭୀର ପରାମର୍ଶକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା ଧାରୀ ରାମ, ତାଙ୍କର ଦୂର୍ଦାମ୍ୟ କ୍ରୋଧକୁ ଅବରୋଧ କରି, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷକୁ ଧରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା ଉଚିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ? କିପରି ଏଠି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବା? ଏହି ବିଷୟରେ ଭାବିଦେଖ।” ଦୁଃଖରେ ଦग୍ଧ ହେଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରନ୍ତୁ। ଏଠି ଅନେକ ରାକ୍ଷସ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ-ଲତା, ପାହାଡ଼ ଗୁହା, ତଳସ୍ଥଳ ଓ ଗଭୀର ଗୁହା ଅଛି। ଏଠି କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି। ଆପଣ ମୋ ସହିତ ସେଠି ସବୁଠି ଖୋଜନ୍ତୁ। ଜେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିପଦରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରନ୍ତୁ।” ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟକୁ ତଲାଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତେବେ, କ୍ରୋଧିତ ରାମ ତାଙ୍କର ଧନୁଷରେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଲଗେଇ, ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିଲିକୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଟାୟୁ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଥିବା, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଚିଲି ସୀତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛି। ଏହି ରାକ୍ଷସ ଚିଲି ଏଠି ଅଞ୍ଚଳରେ ଘୁରୁଛି। ଏବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ସେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଶୁଅଛି; ମୁଁ ଏହାକୁ ତୀବ୍ର, ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କରିଦେବି।” ଏଭଳି କହି, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ପୃଥିବୀକୁ ହଲାଇଦେବା ପରି ଏଗିଯାଇ, ଧନୁଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଲଗେଇ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତେବେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖଦ ସ୍ୱରରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦୀର୍ଘାୟୁ ରାମ, ତୁମେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛ। ତାଙ୍କୁ ଓ ମୋ ଜୀବନକୁ ରାବଣ ନେଇଗଲା। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯେ, ସୀତାକୁ ବଳବାନ୍ ରାବଣ ଉଠାଇନେଲା। ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲି, ତାଙ୍କର ରଥ, ଛତା ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ସେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏଠି ତାଙ୍କର ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଭଙ୍ଗ ରଥ ଅଛି। ଏଠି ତାଙ୍କର ସାରଥି, ମୋ ପଖ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ରାବଣ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମୋର ପଖ କାଟିଦେଲେ। ତାପରେ ସୀତାକୁ ନେଇ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ରାମ, ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଛି।” ସୀତା ସହିତ ଘଟିଥିବା ମଧୁର ଗଥା ବୁଝି, ରାମ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷକୁ ପକାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ବାହୁବଳେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁ ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ଲିତ ହେଲେ। ଏକାକୀ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ ଦୁଃଖେ ହାଫୁଥିବା ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଛି, ସୀତା ହରାଇଛି, ଏବଂ ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୃତ—ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଏପରି ଯେ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇଦେବ। ଏମିତି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଯଦି ମତେ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଓଲାଉଥିବା ଦିନେ ମୁଁ ପାର ହେବି, ତେବେ ମୋର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ନଦୀମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଯିବେ। ସଞ୍ଚାରୀ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ପରି ଅଭାଗା କିଏ ଅଛି? ଏହି ଦୁଃଖ ଜାଳରେ ମୁଁ ଆବୃତ ହୋଇଛି। ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପିତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ମୃତ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।” ଏପରି ଅନେକ ଥର କହି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ଛୁଇଁଲେ। ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା, ପଖ କଟା ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ରାମ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ—“ମୈଥିଲୀ, ମୋ ପ୍ରାଣ ସମାନ, କେଉଁଠି ଗଲେ?” ବୋଲି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ଶରୀର ଅନେକ ଆଘାତ ପାଇଛି, ତଥାପି ଜୀବନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର ହୀନ ହୋଇ, ଆମକୁ ଅସହାୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ହେ ଜଟାୟୁ, ଯଦି ଆପଣ କିଛି କହିପାରିବେ, ତେବେ ସୀତା ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଆପଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। କିଏ ଦେଖି, କି ଦୋଷରେ ରାବଣ ମୋର ପତ୍ନୀକୁ ଅପହରଣ କଲେ? ସୀତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ ସେ ସମୟରେ କିପରି ଥିଲା? ସେ କି କଥା କହିଥିଲେ? ଏହି ରାକ୍ଷସର ବଳ କେତେ, ଆକୃତି କିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ନିବାସ କେଉଁଠି? ହେ ପିତା, ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ।