ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଯେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବାରୁ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଢାକିଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି। ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ପ୍ରଭାବ, ତୁମର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର। କିନ୍ତୁ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ? ତୁମେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗଭୀର ଉପଦେଶକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତଳ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶୋଭାମୟ ଧନୁଷ ଧରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠାରେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁଠି ଯିବା ଉଚିତ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବା?" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ଭାଇ, ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ଭଲଭାବରେ ତଲାଶ କରିବା ଦରକାର। ଏଠାରେ ବହୁତ ରାକ୍ଷସ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ-ଲତା, ପାହାଡ଼ ଓ ଗୁହା ଅଛି। ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ, କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି। ଏମିତି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ। ବିପଦରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପର୍ବତ ପରି ଅଡ଼ିଗ ରହନ୍ତି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ତଲାଶ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧନୁଷରେ ଧରିଲେ। ଏବେ ସେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଅତି ମହିମାଶାଳୀ ପକ୍ଷୀ ରାଜାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ—ସେହି ଜଟାୟୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଚିଲିକା ଆକାର ରାକ୍ଷସ ସୀତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଛି। ଏହିଠିକି ସୀତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି, ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ଦାହଜ୍ୱଳିତ ବାଣରେ ମାରିଦେବି।" ଏପରି କହି ରାମ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିବା ପରି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରକ୍ତ ତ୍ରାସରେ ଜଟାୟୁ ମୃଦୁ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ରାମ, ତୁମେ ଏହି ମହାବନରେ ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛ, ତାଙ୍କୁ ଓ ମୋ ଜୀବନକୁ ରାବଣ ହରଣ କରିଛି। ରାଘବ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଦେଖିଲି—ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲି, ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଛତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ତାଙ୍କର ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ, ବାଣ, ଓ ଯୁଦ୍ଧରଥ। ଏଠି ତାଙ୍କର ସାରଥି, ମୋ ପଖ ଦ୍ୱାରା ଘାତ ପାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ମୁଁ ଶକ୍ତିହୀନ ହେବାବେଳେ, ରାବଣ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମୋ ପଖ କଟିଦେଲେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ରାମ, ମୁଁ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଛି, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏପରି ଜଟାୟୁଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଧନୁଷ ପକେଇ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦିଲେ। ଦୃଢ଼ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଦୁଇଗୁଣା ହେଲା। ଏକା ଏକା ମାର୍ଗରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଥିବା ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛି, ସୀତା ହରାଇଗଲେ, ପକ୍ଷୀ ମୃତ—ମୋ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଆଗୁଣକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇଦେଇପାରିବ। ଆଜି ମୁଁ ମହାସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଥାଏ, ତଥାପି ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ନଦୀର ରାଜା ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବ। ଚଳିତ ଅଚଳ ଜଗତରେ ମୋ ପରି ଅଭାଗା ଆଉ କିଏ ଅଛି? ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଜାଲରେ ମୁଁ ଅଟକିଛି। ଏହି ଚିଲିକା ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମୋ ପିତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି।" ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ରାମ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା, ପଖ କଟା ଚିଲିକା ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, "ମୈଥିଲୀ, ମୋ ପ୍ରାଣ ଭଳି, କେଉଁଠି ଗଲେ?" ବୋଲି କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଦେଖିଲେ—ସେହି ପକ୍ଷୀ ନିର୍ଦୟ ଆଘାତରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ରାମ ସେହି ଗଭୀର ବନ୍ଧୁ ସଉମିତ୍ରିକୁ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି। ଶରୀର ଘାଉ ହେବା ସତ୍ୱେ, ଜୀବନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର ହରାଇ, ଅସହାୟ ଭାବେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛି। ହେ ଜଟାୟୁ, ଯଦି ତୁମେ କିଛି କହିପାର, ମୋ ସୀତା ବିଷୟରେ କହ, ତୁମ ପ୍ରାଣ ଶୁଭ ହେଉ। ତୁମ ମୃତ୍ୟୁର କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ କହ। କାହିଁକି ରାବଣ ମୋ ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ହରଣ କଲେ? ମୁଁ କଣ ଦୋଷ କଲି, ଯାହା ଦେଖି ରାବଣ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ନେଇଗଲେ? ସେ ମୁହଁ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ସୁନ୍ଦର, ସେ ସମୟରେ କିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା? ଏବଂ ସୀତା କଣ କଥା କହିଥିଲେ?" ଏପରି ଶୋକ, ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଓ ପ୍ରେମରେ ଭରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଆଶା କରି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।