ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଧର୍ମର ଧାରକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚର ଦୃଷ୍ଟି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯାହାଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେତେବେଳେ ଗ୍ରହଣରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହିପରି, ହେ ମହାନୁଭାବ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟତିରୁ ବଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ତାହାର ଅଧୀନ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଭାବିବାକୁ ଯାଏ, ଏହି ଦୁଃଖ ଏପରି ଯେ, ଯଦି ଭାଲି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ହରାଇଯାଇଥାନ୍ତି, ତଥାପି ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ପରି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସବୁକିଛି ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି, ହେ ମହାନୁଭାବ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତା କର; ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ନ୍ୟାୟରେ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ସେଉଁଥିରେ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ତୁମେ ଆଗରୁ ମୋତେ ଦେଇଛ; ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ କ’ଣ ଶିଖାଇପାରିବେ? ତୁମ ମନ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ତୁମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନ୍ଧକାର କରିଦେଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ତାହାକୁ ଜାଗ୍ରୁତ କରୁଛି। ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ପ୍ରତାପ, ତୁମ ସ୍ବଶକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ତୁମେ ମାତ୍ର ସେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ନଶ୍ଟ କର। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚୁପ ହେଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ବଡ଼ଭାଇ ରାମ, ଯିଏ ସତ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରି, ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବୋଉ, ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁଠି ଯିବା ଉଚିତ? କିପରି ଏଠି ସୀତାକୁ ଖୋଜିପାରିବୁ? ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।" ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଅନେକ ରାକ୍ଷସ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଭରିଆଛି, ପାହାଡ଼ ଗାଢ଼, ଗହ୍ବର ଓ ଗୁହା ଅଛି। ଏଠି ଭୟଙ୍କର ଗୁହା, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଅଛି। ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏସବୁ ସ୍ଥାନକୁ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ; ତୁମ ପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ୍ଭାଳି ଚାଲନ୍ତି। ବଡ଼ ବିପଦରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ତଲାଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମ ଦୁଃଖରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଧନୁଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧରିଲେ। ଏବେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ପକ୍ଷୀରାଜ ଜଟାୟୁ ଉପରେ। ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଗୃଧ୍ର ଅସୁର ଆକୃତିରେ ଏଠି ଘୁରୁଛି। ଏଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀ ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଏବେ ନିଜେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଇଛି। ମୁଁ ଏହାକୁ ଦାହ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରିଦେବି। ଏହିପରି ଭାବେ ରାମ କ୍ରୋଧେ ଅନ୍ତରିକ୍ତ ହୋଇ, ଧରଣୀକୁ ମନେ ହେଉଥିବା ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷରେ ବାଣ ଧରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେତେବେଳେ, ରକ୍ତ ତ୍ରାସରେ ମୁଖରୁ ଝାଗ ଝରୁଥିବା ଜଟାୟୁ ଦୁଃଖମୟ କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱରରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ତୁମେ ଏହି ମହାବନରେ ଦେବୀକୁ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ରାବଣ ମୋ ଜୀବନ ଓ ତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଛି। ରାଘବ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିନେଲା। ସୀତା ପାଇଁ ମୁଁ ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି, ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଛତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଠି ତାଙ୍କ ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ରଥ। ଏଠି ମୋ ପଖ ପଡ଼ି ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ, ରାମ, ରାବଣ ମୋତେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତାଙ୍କ ତଳୱାରରେ ମୋ ପଖ କାଟିଦେଲେ ଓ ସୀତାକୁ ନେଇ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଧନୁଷକୁ ପକାଇ ଦେଇ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼େ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ଓ ଦୟା ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ନିର୍ବଳ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଦୁଇଗୁଣି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କଲା। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଏକାକୀ ନିର୍ଜନ ପଥରେ ତୀବ୍ର ଶ୍ବାସ ନେଉଥିବା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ, ସୀତା ହରାଇଗଲେ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ—ମୋ ଏପରି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପୁରିଦେଇପାରିବ। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ନଦୀପତି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବେ। ଚଳନ୍ତି ଅଚଳନ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପରି ଅଭାଗା ନାହିଁ, ଯିଏ ଏପରି ବିପତ୍ତିର ଜାଲରେ ଅଟକିଛି। ଏହି ପକ୍ଷୀରାଜ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପିତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଏହିପରି ଭାବେ ଭୂମିରେ ଶୟାନ।" ଏପରି ଅନେକଥର କହି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।