ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ଯିଏ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପୂଜାରି ଥିଲେ, ସେ ଏକ ଦିନରେ ଏକ ଶତ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ହରାଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ଧର୍ମର ଦୁଇଏ ଧାରକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହି ଦୁଇଏ ବିଶ୍ୱର ଚକ୍ଷୁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମହାନ ମହାପୁରୁଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ କୌଶଳର ନାଥ, ତାଳିକାରେ ନ ଥାନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀ ନିୟତିର ଅଧୀନ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଗଳ୍ପ ସୁଣାଯାଏ; ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ସୀତା ମୃତ ହେବେ କିମ୍ବା ହରାଇଯିବେ, ତଥାପି ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ପରି ଜଣେ ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ, ସମସ୍ତ କଥା ଦେଖିପାରୁଥିବା ମହାପୁରୁଷ, ବଡ଼ ବଡ଼ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି, ହେ ମହାନ, ତୁମ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବିଚାର କର; ଜେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଅଶୁଭକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସେଠାରେ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଚାହିତା ଫଳ ମିଳେନି। ତୁମେ ଆଗରୁ ବହୁବାର କହିଛ; ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଶିଖାଇପାରିବେ କି? ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଶୋକରେ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ତାହାକୁ ମୁଁ ଉନ୍ମୁଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ତୁମ ଦେବ ଓ ମାନବୀୟ ପ୍ରଭାବ, ତୁମ ସ୍ୱୟଂ ବୀରତା ଦେଖି, ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ, ଶତ୍ରୁବିନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ କଣ ଉପକାର? ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ତା ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନି ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ମାନ୍ୟବାଣୀ ଶୁଣି, ବଡ଼ଭାଇ ରାମ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗଭୀର ଉପଦେଶକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ମହାବାହୁ ରାମ, ତାଙ୍କ ଉତ୍କଟ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷକୁ ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ବାପା, ଏବେ କଣ କରିବୁ? କେଉଁଠି ଯିବୁ? କିପରି ଏଠି ସୀତାକୁ ଖୋଜିପାରିବୁ? ଭାବିଦେଖ।" ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ—"ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍। ଏଠାରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦଳ ଓ ଲତା ଥିବା ପର୍ବତ, ଗହ୍ୱର ଓ ଗୁହା ଅଛି। ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଜନ୍ତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନେକ ଗୁହା, କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଭଲଭାବରେ ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ୍; ତୁମ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏପରି କରନ୍ତି। ବିପଦରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟକୁ ତଲାଶ କଲେ। କ୍ରୋଧିତ ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଧନୁଷରେ ଧରି, ଏକ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଚମକୁଥିବା ରାଜା ପକ୍ଷୀ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଜଟାୟୁ ଭୂମିରେ ଶୟାନ, ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି। ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଚିହ୍ନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୀତାକୁ ଏହି ପକ୍ଷୀ ଖାଇଦେଇଛି। ଏହି ଗୃଧ୍ର ଆକାର ରାକ୍ଷସ ଏଠି ଅଞ୍ଚଳରେ ଘୂରୁଛି।" "ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ସୀତାକୁ ଖାଇ ଏବେ ସେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଇଯାଇଛି; ମୁଁ ଏକାଗ୍ର ତୀରରେ ଏହାକୁ ମାରିଦେବି।" ଏପରି କହି, ରାମ ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରୁଥିବା ପରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଧନୁଷରେ ଧରି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଫେନିଲ ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ଜଟାୟୁ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ କ୍ଷୀଣ ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଏହି ମହା ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଦେବୀକୁ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ମୋର ଜୀବନକୁ ନେଇଯାଇଛି। ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ସୀତାକୁ ହରଣ କରିନେଲା।" "ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲି; ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଛତା ଭାଙ୍ଗିଦେଲି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଧନୁଷ ଓ ତୀର ଅଛି, ଏଠି ତାଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରଥ ଭାଙ୍ଗିଛି। ଏଠି ତାଙ୍କର ସାରଥି, ମୋର ପଖାରେ ଆଘାତ ପାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ମୁଁ କ୍ଷୀଣ ହେବା ପରେ, ରାବଣ ତାଙ୍କ ତଳୱାରରେ ମୋର ପଖା କାଟିଦେଲେ। ଏବେ ସୀତାକୁ ନେଇ ସେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ; ରାମ, ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋତେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆଘାତ କରିଦେଇଛି।" ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଘଟିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ପକେଇ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ଅସାହାୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଶୋକରେ କାନ୍ଦିଲେ; ଦୃଢ଼ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇଗୁଣ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ବିରକ୍ତ ଏବଂ ଏକାକୀ ରାମ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ରାଜ୍ୟ ହରାଇଗଲା, ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବା, ସୀତା ହରାଇଗଲେ, ପକ୍ଷୀ ମୃତ—ମୋର ଏପରି ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇପାରିବ।" "ଆଜି ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପାର୍ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଅପରାଧରେ ନଦୀପତି ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବେ। ଚଳନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୁଃଖୀ ନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ବିପଦର ଜାଲରେ ଆପଡ଼ିଛି।