ଶୋକରେ ଭାସିଯାଇଥିବା ରାମ, ଜଣେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଓ ମହାମୋହରେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଯେ, ସେ ସ୍ୱୟଂ ଅପରିଚିତ ମନସ୍ଥିତିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଭାଇଁ, ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିଛି ସମୟ ପରେ ଆସି ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଦବାଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ରାଜା ଅତି ତପସ୍ୟା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାଆନ୍ତି। ତୁମ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ରାଜା ଏହି ଭୂମିର ନାଥ ତୁମଠାରୁ ବିଛିନ୍ନ ହେଇ ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ବରତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛୁ। ଏଯଦି ତୁମେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରୁନାହଁ, ତେବେ ସାଧାରଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ କିପରି ସହିପାରିବେ? ମନୋବଳ ଧର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଅପଦ୍ରୁତିରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଛି? ଏମିତି ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନିର ନିମିଷ ପରି ଦେହକୁ ଛୁଇଁ ଯାଏ ଏବଂ ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ଦହିଦେଉଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ପାଇବେ? ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ନିୟମ; ନହୁଷପୁତ୍ର ଯୟାତି ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅପଦ୍ରୁତି ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁଥିଲା। ଆମ ପିତାଙ୍କ ପୂଜାରୀ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଏକ ଦିନରେ ଶତପୁତ୍ର ପାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଭୂମି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାତା ଓ ପୂଜ୍ୟା, କୋସଳପତେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଦେଖାଯାଏ। ଧର୍ମର ଦୁଇ ଧାରକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ମହାପୁରୁଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୈବ ରେ ଅଟଳ ନୁହଁନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିୟତିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ତୁମେ ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଯଦି ଭାଇଦେହୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାନ୍ତି ବା ହରାଇଯାଇଥାନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ରାଘବ, ତୁମେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଯେମାନେ ସମସ୍ତକୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଉନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମ ମନନ କର; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହଁ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସେଠି କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ତୁମେ ଏପରି ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଦେଇଛ; ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଶିଖାଇପାରିବେନି। ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଶୋକରେ ତାହା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ତାହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି। ତୁମର ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ପ୍ରତାପ, ତୁମର ସ୍ୱଶକ୍ତି ଦେଖି, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶର ବୃଷ୍ଟି, ତୁମ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର। ସମସ୍ତଙ୍କ ବିନାଶ କରିବା ଉପକୃତ ନୁହଁ, କେବଳ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ନିବୃତ୍ତ କର। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗଭୀର ଉପଦେଶକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ, ମହାବାହୁ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜିତ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଧନୁଷ ଧରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍? କେଉଁଠି ଯିବା ଉଚିତ୍, ଲକ୍ଷ୍ମଣ? କେମିତି ଏଠି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବା?” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କର। ଏଠି ବହୁତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ-ଲତା ରହିଛି; ଏଠି ପାହାଡ଼ୀ ଦୁର୍ଗ, ଗହ୍ୱର ଓ ଗୁହା ଅଛି। ଏଠି ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଗୁହା ଅଛି, ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଳ ଜନ୍ତୁ, କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ନିବାସ ଅଛି। ତୁମେ ମୋ ସହିତ ସେଠାକୁ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ୍; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଏପରି ବିପଦରେ ଅଟଳ ରହନ୍ତି, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ପରି। ଏଭଳି କଥା କହି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ତଲାଶ କଲେ। ତେବେ, କ୍ରୋଧିତ ରାମ ଭୟଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧନୁଷରେ ଲଗେଇଲେ; ସେଠି ସେ ଏକ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପକ୍ଷୀ ରାଜାକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଥିଲେ ଜଟାୟୁ, ରକ୍ତ ରେ ଭିଜିଥିବା, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଏ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ଆକୃତି ରାକ୍ଷସ ନିଶ୍ଚୟ ଭିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛି। ସ୍ପଷ୍ଟ, ଏଉଁ ଜଙ୍ଗଲ ଚରେ। ଏଉଁ ଏବେ ସୀତାକୁ ଖାଇ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଇଛି; ମୁଁ ଏଉଁକୁ ଦାହଜ୍ୱଳିତ ମୃତ୍ୟୁବାଣରେ ମାରିଦେବି।” ଏଭଳି କହି ରାମ, ପୃଥିବୀକୁ ମହାସମୁଦ୍ର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିତ କରିଥିବା ଭଳି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧନୁଷରେ ଲଗେଇ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ତେବେ, ରକ୍ତ ଝାଲି ଦେଉଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଏହି ମହାବନରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛ, ସେ ଓ ମୋର ଜୀବନ, ଦୁଇଁଟିକୁ ରାବଣ ନେଇଯାଇଛି। ରାଘବ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଯିବା ଦେଖିଲି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି, ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଛତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହା ତାଙ୍କର ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ, ଏହି ତାଙ୍କ ବାଣ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭଙ୍ଗିଥିବା ତାଙ୍କର ରଥ।” ଏଭଳି ଜଟାୟୁ ଦୁଃଖ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିଦେଲେ।