ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛଷଠିଏଁ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଘଟଣା ଅନୁସାରେ, ଶୋକରେ ଭାସି ଯାଇଥିବା ଓ ମନ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ମାନେ ପଡ଼ି ରହିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିଛି ସମୟ ପରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦବାଇ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ମହାପୁରୁଷ ଦଶରଥ ରାଜା ତପସ୍ୟା ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ । ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ଦେହର ରାଜା ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଆପଣ ଯଦି ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରୁନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସାଧାରଣ ଲୋକ କିପରି ସହିପାରିବେ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଉ କହିଲେ, “ମହାପୁରୁଷ, ଆତ୍ମସଂୟମ ଧରନ୍ତୁ । କିଏ ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଅଛି? ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନି ପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଛୁଇଁଯାଏ, ତାପରେ ଚାଲିଯାଏ । ଆପଣ ଯଦି ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜଳାଇଦେବେ, ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ନେଇପାରିବେ? ଏହି ସଂସାରର ଏହି ନିୟମ—ନହୁଷ ପୁତ୍ର ଯୟାତି ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଲୋକ ପାଇଥିଲେ, ତଥାପି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଥିଲା । ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି, ଯିଏ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପୂରୋହିତ ଥିଲେ, ଏକ ଦିନରେ ଶତପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ । ଏହି ଭୂମି ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜିତ ଜଗତ୍ ଜନନୀ, କମ୍ପିତ ହେଉଛନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ଧର୍ମର ଆଧାର, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଭୋଗ କରନ୍ତି । ଦେବତା ଓ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟତିରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିୟତିର ଅଧୀନ । ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯଦି ବୈଦେହୀ ମୃତ ହେଉଥିବେ ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ଏପରି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଆପଣ ପରି ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି । ତେଣୁ, ମହାପୁରୁଷ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାର କରନ୍ତୁ । ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଭଲ-ମନ୍ଦ ବିଚାର କରନ୍ତି । ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହାର ଫଳ କେବେ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ମିଳେନାହିଁ । ଆପଣ ଏହିପରି କଥା ଆଗରୁ ମୋତେ ବହୁତ ସମୟ କହିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାହା ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ତାହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି । ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରାକ୍ରମ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତୁ । ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶ କରିବାର କି ଅର୍ଥ? କେବଳ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହାକୁ ନାଶ କରନ୍ତୁ ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତ୍ସତିଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାଘବ ତାହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉତ୍କଟ କ୍ରୋଧକୁ ସଂୟମ କରି, ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଧରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବେ ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ? କେଉଁଠି ଯିବୁ? କିପରି ଏଠି ଶୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବୁ? ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର ।” ଏପରି ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ଏହି ଜନସ୍ଥାନରେ ଖୋଜନ୍ତୁ । ଏଠି ବହୁତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ-ଲତା ରହିଛି, ପାହାଡ଼, ଉପତ୍ୟକା, ଗୁହା ରହିଛି । ଏଠି ଭୟଙ୍କର ଗୁହା, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ରହିଛି, କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି । ଆପଣ ମୋ ସହିତ ସେଠାକୁ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରନ୍ତୁ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏପରି କରନ୍ତି । ବିପଦରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି ।” ଏପରି କହି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ତଲାଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ରୋଧରେ, ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧନୁଷରେ ମହା ଧାରାଳ ତୀର ଧରିଲେ । ଏବେ ସେ ଦେଖିଲେ, ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି—ସେ ଥିଲେ ବିଖ୍ୟାତ ଜଟାୟୁ । ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଜଟାୟୁ ଶୀତାଙ୍କୁ ଖାଇଯାଇଛି; ଏହି ନିଶ୍ଚିତ । ଏହି ଗୃଧ୍ର ରୂପୀ ରାକ୍ଷସ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଛି । ଏହି ଶୀତାଙ୍କୁ ଖାଇ ଏବେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଇଛି; ମୁଁ ଏହାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି ।” ଏହିପରି କହି, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ଧରାକୁ ଓଲଟାଇଦେବା ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଧରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ । ସେତେବେଳେ, ରକ୍ତେ ଭିଜା, ଫେନ ଝରୁଥିବା ମୁଁହରେ ଜଟାୟୁ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ କ୍ଷୀଣ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ, “ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ରାମ, ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ଶୀତା ଓ ମୋର ଜୀବନ—ଦୁହିଁକୁ ରାବଣ ନେଇଯାଇଛି । ଆପଣ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଶୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରୁଛନ୍ତି । ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲି, ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଛତା ଭଞ୍ଜିଦେଲି, ତିଏ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାଭାବରେ ଜଟାୟୁ ରାମଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଘଟଣା କହିଦେଲେ, ଯାହା ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଇଲା ।