ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ, ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ । ସେ ଚକିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ରଥ କିଏ ଚଲାଇଲା, କାହିଁକି ଏହି ରଥର ପାଉଁ ଓ ଚକାର ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ଏହାରେ ରକ୍ତ ଝରିଛି କାହିଁ?” ରାମଙ୍କୁ ଏହି ସ୍ଥଳ ଦେଖି ଲାଗିଲା ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ଦୁଇ ଦଳ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ ବଡ଼ ସେନା ଚଲିଥିବା କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ; ଏକ ଲୋକଙ୍କ କାରଣରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିନାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ସେମାନେ ଯିଏ ନ୍ୟାୟ ରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସରଳ ଓ ଶାନ୍ତ; ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ରଘୁନନ୍ଦନ, ଆପଣଙ୍କ ଭାର୍ୟା ହରାଇଯିବାକୁ କିଏ ସ୍ୱୀକାର କରେ? ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ରାକ୍ଷସ—କେହି ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଯେପରି ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ କେହି କ୍ଷତି କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଆପଣଙ୍କୁ କେହି କ୍ଷତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ରାଜନ୍, ଯିଏ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଉ କହିଲେ, “ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ, ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସହିତ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଓ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିବା । ଭୟାନକ ଗୁହା, ପଦ୍ମସର, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ସବୁ ଖୋଜିବା । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ତାହାକୁ ନ ମିଳୁ, ଯଦି ଦେବତାମାନେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ବକ ଆପଣଙ୍କ ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସମୟ ଆସିଲେ ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ । ଯଦି ନ୍ୟାୟ, ବିନୟ ଓ ନମ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ପାରିବେ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଉପରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତୁ ।” ଏହିଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମନେ ଅତି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଚରଣ ମସାଇ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ପିତା ଦଶରଥ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାଆନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଆମେ ଭରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛୁ । କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସାଧାରଣ ଲୋକ କିପରି ସହିପାରିବେ? ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଛୁଇଁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଦେହକୁ ଛୁଇଁ ଚାଲିଯାଏ । ଯଦି ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହିଦେବେ, ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକ କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ପାଇବେ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛି ଜଗତର ସ୍ୱଭାବ; ଯୟାତି, ନହୁଷପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଖିଥିଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ଯିଏ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ, ଏକ ଦିନରେ ଶତପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲେ । ଏହି ପୃଥିବୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମାତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଧର୍ମର ଉପହୋଳକ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଆଧାର—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଟାଳିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିୟତିର ଅଧୀନ । ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭାଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯଦି ବୈଦେହୀ ମୃତ ହୋଇଥାନ୍ତି, ବା ହରାଇଯାଇଥାନ୍ତି, ତଥାପି ଆପଣ ସାଧାରଣ ମାନବ ଭଳି ଶୋକ କରିବେ ନାହିଁ । ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାର କରନ୍ତୁ; ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭାଶୁଭ ବିଚାର କରନ୍ତି । ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ, ତାହାର ଫଳ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ମିଳେ ନାହିଁ । ଆପଣ ଆଗରୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ; ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ତାହାକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରୁଛି । ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ପ୍ରତାପ ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତୁ । ସମସ୍ତଙ୍କ ବିନାଶ କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ? ମାତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ କୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହାକୁ ନାଶ କରନ୍ତୁ ।” ରାମ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟି ଓ ଗଭୀର କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଉତ୍କଟ କ୍ରୋଧ ଦମନ କରି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବିପ୍ର, ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁଠି ଯିବା ଉଚିତ? କିପରି ଏଠାରେ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାଯିବ?” ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ଖୋଜନ୍ତୁ । ଏଠାରେ ବହୁତ ରାକ୍ଷସ ରହିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତା ରହିଛି, ପାହାଡ଼ ଗୁହା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଗୁପ୍ତ ଗୁହା ଅଛି । ଏଠାରେ ଭୟାନକ ଗୁହା, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ନିବାସ ଅଛି । ଆପଣ ମୋ ସହ ଏହି ସ୍ଥାନ ସବୁ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରନ୍ତୁ; ଜ୍ଞାନୀ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏପରି କରନ୍ତି ।” ଏହିପରି ଦୀଘଳ ସାନ୍ତ୍ୱନା, ଉପଦେଶ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତି ଏଗିଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନର ଗଭୀର ଅଞ୍ଚଳ ତଲାଶ କରି ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।