ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେପରିକି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, କାଳ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବାପସ୍ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ରୋଷ ଯଦି ଜଡି ଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅପରିହାର୍ୟ ହୁଏଁ। ଯଦି ଆଜି ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁରୁଣା ସ୍ୱରୂପରେ ଫେରାଇ ଦେଇନଥିବେ, ତେବେ ମୁଁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାନବ ଓ ନାଗମାନେ ଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପାହାଡ଼ ସହିତ ଉଲଟି ଦେବି। ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ରୋଷରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ସୀତା ହରଣର ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ, ଏକ ଦିନ ଶେଷର ଅଗ୍ନି ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ତଣା ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସ ଭାରି ହେଉଥିଲା, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜଳାଇ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଯେପରି ଶିବ ଏକ ଯୁଗ ଶେଷରେ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ରୋଷ ଦେଖି, ହାତ ଜୋଡି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ କହିଲେ— “ଭାଇ, ଆପଣ ଯେଉଁପରି ମୃଦୁ, ସଂଯମୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ନିୟୋଜିତ, ତାହାକୁ ରୋଷରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୋଭା, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତେଜ, ପବନରେ ଗତି, ପୃଥିବୀରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି, ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅପରାଧ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ କାହାର ଏବଂ କାହିଁକି ଆସିଥିଲା, ମୁଁ ଜାଣିନି। କିଏ, କାହିଁକି, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ରଥ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାର ଚିହ୍ନ, ରକ୍ତ ଛିଟା ଦେଖାଯାଉଛି? ଏଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ଏକ ଜଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ କୌଣସି ବଡ଼ ସେନା ଚଳାଚଳ ଚିହ୍ନ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୋଷ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୃଦୁ ଓ ସାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସକମାନେ ଯଥାଯଥ ଶାସ୍ତି ଦିଅନ୍ତି; ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ରାଘବ, କିଏ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହରାଇଯିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ? ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ—କେହି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ କେହି କ୍ଷତି ଦେଇପାରିନାହିଁ। ରାଜା, ଆପଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍। ଆପଣଙ୍କ ଧନୁଷ ସହିତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଆମେ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଗୁହାମାନେ, ଅନେକ କମଳ ହ୍ରଦ ଏବଂ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ଖୋଜିବା। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନ ପାଉ, ଯଦି ଦେବତାମାନେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟରେ ଫେରାଇ ଦେଇନଥିବେ, ତେବେ ସମୟ ଆସିଲେ ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଯଦି ଧର୍ମ, ବିନୟ ଓ ନମ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ସୀତା ମିଳିନଥିବେ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଳ୍ୟ ଧନୁଷରେ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତୁ।” ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିଲେ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସାଉମିତ୍ରି, ରାମଙ୍କ ପାଦ ମସାଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ସେ କହିଲେ— “ମହାପୁରୁଷ, ମହାତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ମରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଲାଗିଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାଆନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ରାଜା ଦଶରଥ ବିୟୋଗରେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏହି କଥା ଆମେ ଭରତ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛୁ। କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେନାହିଁ, ତେବେ ସାଧାରଣ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥିବା ଜଣେ ଏହି ଦୁଃଖ କେମିତି ସହିପାରିବେ? ଆପଣ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତୁ, ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ବିପଦରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଛି? ଏହି ବିପଦ ଅଗ୍ନି ପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଛୁଇଁଯାଇ ଚାଲିଯାଏ। ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଜଗତକୁ ଶକ୍ତିରେ ଜଳାଇ ଦେବେ, ତେବେ ଏହି ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ପାଇବେ? ଏହି ଯଗତର ଏହି ନିୟମ—ନହୁଷପୁତ୍ର ଯୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ତଥାପି ବିପଦ ତାଙ୍କୁ ବଢ଼ିଲା। ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ଯିଏ ଆମ ଦେହର ରାଜପୁରୋହିତ, ଏକ ଦିନରେ ଏକଶ ଝିଅ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ପୃଥିବୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପୂଜିତ ଜଗତ ଜନନୀ, ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମର ଦୁଇ ଧାରକ, ଯାହାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନିର୍ଭର କରେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ। ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ବୈଦେହୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, କିମ୍ବା ହାରାଇଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ଏକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆପଣ ପରି ଜଣେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ପୁରୁଷ, ବଡ଼ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଶୋକ କରନ୍ତିନାହିଁ। ତେଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଭାବନା କରନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସେଠାରେ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଚାହିତା ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଆପଣ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏହା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କ ଦେବ ଓ ମାନବୀୟ ପ୍ରଭାବ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଦେଖି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାବଳୀ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ।” ଏଭଳି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟମୟ ଉପଦେଶରେ ରାମ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ମନ ସ୍ଥିର କରିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରାକୃତିକ ଶାନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଚିତ୍ତକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।