ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘଟଣାରେ, ଶତ୍ରୁନଗର ଜିତିଥିବା ବିରାଟ ରାମ, ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ଏକ ଅଗ୍ରବାଣୀ ଲଗାଇ, ମହାପ୍ରଳୟର ଅଗ୍ନିପରି ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳିତ ହେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ — “ଯେପରି ଜନମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, କାଳ ଏବଂ ଦୈବ ଏହି ଜଗତରେ କେବେ ବାପସ ଯାଏନାହିଁ, ଏପରି ମୋ ରୋଷ ଏବଂ ଶକ୍ତି ମିଶିଲାବେଳେ, ମୁଁ ଅପରିହାର୍ୟ ହେଉଛି। ଯଦି ଆଜି ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରାଇ ଦେଇଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାନବ, ନାଗ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଲଟିଦେବି।” ଏହି ଅଭିଘାତ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଏପରି ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦ୍ୱାରା ବିନ୍ଦିତ ହୋଇଥିବା ରାମ, ପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳିତ ହେଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଧନୁ ତଣ୍ଡାଇ ରାମ ଦିଗବିଦିଗ ଦେଖୁଥିଲେ, ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାଇ ଦେବା ଚାହିଁଥିଲେ — ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିର ଦୃଶ୍ୟ ପରି। ରାମଙ୍କ ଏପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୋଷ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ହାତ ଜୋଡି ଭୟ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ କହିଲେ, “ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଆପଣ ଶାନ୍ତ, ନିୟମିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଭଲରେ ଆସକ୍ତ, ଆପଣ ଏହି ରୋଷରେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୋଭା, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତେଜ, ପବନରେ ଗତି, ଭୂମିରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ — ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତି ସଦା ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏକ ଜଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଅପରାଧରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଏକ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ରଥ ଦେଖାଯାଉଛି, ତାହା କାହାର ତ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠି ରକ୍ତ ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କେଉଁ ଦୁଇ ଜଣ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଛି? ଏଠାରେ କୌଣସି ବଡ଼ ସେନାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଆପଣ ଏକ ଜଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଅପରାଧରେ ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶାନ୍ତ ଓ ସମତାରେ ରହୁଥିବା ଶାସକ ନ୍ୟାୟ ଦେଇଥିବା ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଉଚ୍ଚତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। କେଉଁ ଜଣ ଆପଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହାରାଇବାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରିପାରିବ? ନଦୀ, ସାଗର, ପାହାଡ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ — କେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରିବ? ଏପରି ଯେପରି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଜଣକୁ କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ କ୍ଷତି କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଏପରି ଆପଣ ରାଜନ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଥିବା ଜଣକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଆପଣଙ୍କ ଧନୁ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଆମେ ସାଗର, ପାହାଡ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୋଜିବା। ଭୟଙ୍କର ଗୁହା, ପଦ୍ମପୋକ୍ରୀ, ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବର ନିବାସ ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜିବା। ଯେଉଁଯାଏଁ ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିନପାରିବା, ଦେବମାନେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ଦେଇନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣ ସମୟ ଆସିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମ, ସମ୍ବୋଧନ ଓ ବିନୟ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନପାରିବେ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଜ୍ର ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିରା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଗାର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି ଦେଖାଯାଉଛି, ରାମ ଗଭୀର ଶୋକରେ ପଡ଼ି, ଏକା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ମନୋବିକଳ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମୁଢ଼ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ସାଉମିତ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିଛି ଦିନ ପରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦବାଇ ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ମହାକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦଶରଥ ଆପଣଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଥାନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ଦଶରଥ — ପୃଥିବୀର ମହାରାଜ — ବିୟୋଗରେ ଦେବତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଏହି କଥା ଭରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଛି। ଯଦି ଆପଣ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସାଧାରଣ ଏବଂ ଦୁଃବଳ ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁଠି ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ? ମନ ନିଆଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ; କେଉଁ ଜୀବ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିପାରିବ? ଦୁଃଖ ନିଆଁ ପରି କିଛି ମହୁର୍ତ୍ତ ଛୁଇଯାଏ ଏବଂ ଚାଲିଯାଏ। ଯଦି ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଜଗତକୁ ଜଳାଇ ଦେଇଯିବେ, ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକ କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ପାଇବେ? ଏହି ଜଗତର ଧର୍ମ ଏହିପରି — ନହୁଷପୁତ୍ର ଯୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଲୋକ ପାଇଥିଲେ, ତଥାପି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଆସିଥିଲା। ବଶିଷ୍ଠ ମହାମୁନି, ଯେଉଁଠି ଆମ ପିତାଙ୍କ ପୂଜାରୀ, ଏକ ଦିନରେ ଏକ ଶତ ପୁଅ ପାଇଥିଲେ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ହରାଇ ଗଲେ। ଏହି ଭୂମି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମାତା, ସମ୍ମାନିତ, ରାମ, କୋଶଳ ନାଥ, ତାକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ଦେଖାଯାଉଛି। ଧର୍ମର ଦୁଇ ଉପାଧ୍ୟାୟ, ଜଗତର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ — ତେଜସ୍ୱୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର — ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଲାଗିଛି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୈବରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଶରୀରଧାରୀ ଧର୍ମର ଅଧୀନ। ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିଥିବା; ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଭାଗ୍ୟବାନ୍ତି ସୀତା ମୃତ ହୋଇଥିଲେ, ଯଦି ହରାଇ ଯାଇଥିଲେ, ରାଘବ, ଆପଣ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆପଣ ପରି ଜଣେ ଦୃଷ୍ଟିବାନ୍ତି ଲୋକ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ସବୁ ଦୁଃଖରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ବିକୃତ ହୋଇନାହିଁ। ଏହିପରି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତଥ୍ୟ ଉପରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ତାଙ୍କ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏବଂ ଦୋଷ ଅଦୃଶ୍ୟ, ତାହାର ଫଳ ଚାହିଁଲେ କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ଆପଣ ମୁଁଠି ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ମତେ ଦେଇଥିଲେ; ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି, ମହାଜ୍ଞାନୀ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଅବୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହିପରି ମୁଁ ତାହାକୁ ଜାଗାଇଉଛି।” ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୟା, ଉପଦେଶ ଓ ଶାନ୍ତିପ୍ରଦ ଉତ୍ସାହ ରାମଙ୍କ ମନକୁ ଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦେଇଥିଲା।