ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କଠାରୁ ଧନୁଷ୍ ନେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଏକ ଦହୁଁଥିବା ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଉଠାଇଲେ, ଯେଉଁ ବାଣ ଦେଖିବାକୁ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜିତିଥିବା ମହାନ ରାମ ତାହାକୁ ଧନୁଷରେ ଲଗାଇ, ସମୟର ଶେଷରେ ଦହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଯେପରିକି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ସମୟ ଓ ଦୈବତା ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ରୋକାଯାଇପାରେନି, ଏହି କ୍ରୋଧ ସହିତ ମୁଁ ବି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।” “ଯଦି ଆଜି, ନିର୍ମଳ ମୈଥିଲୀ ସୀତାକୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରାଇ ଦେଇ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାନବ ଓ ନାଗମାନେ ସହିତ ପାହାଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଲଟି ଦେବି।” ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଞ୍ଚଷଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ରାମ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଚୁଡାଉଁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦହୁଁଥିଲେ। ଧନୁଷ ତଣାଇ, ତିନି ବାର ବାର ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଯେପରି ଶିବ ଏକ କାଳର ଶେଷରେ କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କର ଏପରି ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୟ ଓ ଭିତିରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ପୂର୍ବରୁ ମୃଦୁ ଓ ସଂଯମୀ ଥିବା ଆପଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳରେ ନିବେଶିତ, କ୍ରୋଧରେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତେଜ, ପବନରେ ଗତି, ଭୂମିରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଏପରି ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତି ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ଏକ ଜଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ କାହାର ରଥ ଏପରି ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି। କିଏ, କାହିଁକି ଏହି ରଥ ଏପରି ଦୁଃସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏହି ରଥର ଯୋକ ଓ ଉପକରଣ, ଚକ୍ର ଓ ହୋଫରେ ରକ୍ତ ଚିଟା ଲାଗିଛି—ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି। ଏଠା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥଳ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଦୁଇ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇନଥିଲା, କେବଳ ଏକ ଜଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ସେନାର ଚିହ୍ନ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି; ଏକ ଜଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ ପାଇଁ ଆପଣ ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ଶାସକ ନ୍ୟାୟ ଦେଇ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି। କିଏ ଆପଣଙ୍କ ଜନାନୀ ହାରାଇଯିବାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରିପାରିବ? ନଦୀ, ସାଗର, ପାହାଡ଼, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ—କେହି ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରିବେନି; ଯେପରି ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ରୀକୁ କେହି କ୍ଷତି କରିପାରିବେନି। ରାଜା, ଆପଣ ସୀତାକୁ ନେଇଥିବା ଜଣକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍। ଆପଣ, ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ଧନୁଷ ସହିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ଆମେ ସାଗର, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିବା। ଭୟଙ୍କର ଗୁହା, ଅନେକ ମାନ୍ଦାର ହ୍ରଦ, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ଖୋଜିବା। ଯେପରିଯନ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଜନାନୀକୁ ନେଇଥିବା ଜଣକୁ ମିଳିନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ ସୀତାକୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ଦେଇନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣ ସମୟ ଆସିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଯଦି ଆପଣ ଗୁଣ, ନିବେଦନ ଓ ବିନୟ ଦ୍ୱାରା ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ନପାରନ୍ତି, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମ, ପ୍ରବଳ ମୋହରେ ଆବୃତ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମନ ହରାଇଥିଲେ। ତାପରେ, ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିଛି ସମୟ ପରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦବାଇ, ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇଲେ। “ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା ଦଶରଥ ଆପଣଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି, ଭୂମିର ମହାରାଜ ଦିବ୍ୟତା ପାଇଲେ, ଯେପରି ଆମେ ଭରତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲୁ। କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରୁନି, ତେବେ ସାଧାରଣ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବ? ମନ ଶକ୍ତି ନେଇ, ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ କେହି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପର୍ଶିତ ନୁହେଁ; ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନି ପରି କିଛି ସମୟ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ପରେ ଚାଲିଯାଏ। ଯଦି ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଜଗତକୁ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦହି ଦେଇବେ, ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ପାଇବେ? ଏହି ଜଗତର ଏହି ନିୟମ: ନହୁଷପୁତ୍ର ଯୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବଲୋକକୁ ପାଇଥିଲେ, ତଥାପି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଆସିଲା। ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏକ ଦିନରେ ଶତ ନନ୍ଦନ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲେ। ଏହି ଭୂମି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମାତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, କୋଶଳ ନାଥ, ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ଧର୍ମର ଦୁଇ ଉପଧାରକ, ଜଗତର ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଉପରେ ସମସ୍ତ ଭାର ରହିଛି—ପ୍ରବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଦୈବତାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଜୀବ ଦୈବତାର ଅଧୀନ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଭାଗ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ବୈଦେହୀ ମୃତ ହେଉଛନ୍ତି, ଯଦି ହାରାଇଯିବା, ରାଘବ, ଆପଣ ଏକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆପଣ ପରି ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିବା ଲୋକମାନେ, ମହାସଂକଟରେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଚଳ। ତେଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଆପଣ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ; ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ନୁହେଁ, ଫଳ ଅନିଶ୍ଚିତ, ତାହାର ଚାହିତା ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ ଉଚିତ୍ ପ୍ରୟାସ ବିନା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଏପରି କଥା ଶିଖାଇଥିଲେ; ଏବେ କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିଖାଇପାରିବ, ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ!