ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ଜଟା ଖୋଲି, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ତିନିଭାଇ ଭାରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ଶ୍ରୀମତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଓ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର ନେଇଲେ। ଏହି ଅବସରରେ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ସମୃଦ୍ଧି, ଧର୍ମ, ନିରୋଗତା ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷର ଭୟ ରହିଲା ନାହିଁ। କେହି କେବେ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ରହିବେ, କେବେ ବିଧବା ହେବେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି, ପାଣିରେ ଡୁବିବା, ବାୟୁ କିମ୍ବା ଜ୍ୱରର ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ। ଭୁଖ କିମ୍ବା ଚୋରର ଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯିବ। ସତ୍ୟୟୁଗର ଭଳି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ରହିବେ; ଶତଶଃ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବେ। ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଗାଈ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିରେ ଦାନ କରିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅପାର ଧନ ଦେବେ। ରାଘବ ଶତଗୁଣ ରାଜବଂଶ ସ୍ଥାପନ କରିବେ, ଏବଂ ଚାରିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ କରିବେ। ଦଶ ହଜାର ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ କରି, ରାମ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ବିଦାୟ ନେବେ। ଏହି ପବିତ୍ର, ପାପନାଶକ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ବେଦମତା ସମ୍ମତ ରାମକଥା ଯିଏ ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଜୀବନଦାୟିନୀ ରାମାୟଣ କଥା ପଢ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ପଉତା, ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଉଥିବେ। ଏହି କଥା ପଢ଼ିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାକ୍ପଟୁତା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ଶାସନ, ବଣିକ୍ ବ୍ୟବସାୟରେ ସିଦ୍ଧି ଓ ଶୂଦ୍ର ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହିପରି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୁଶଳ ବାକ୍ ସମ୍ପନ୍ନ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ମୁନି ଦେବଲୋକକୁ ଯିବା ପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ଜହ୍ନବୀ ନଦୀରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ତମସା ନଦୀର କୂଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ଚମତ୍କାର ସ୍ଥାନ ଦେଖି, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶିଷ୍ୟ ଭୃଗୁଵଜ୍ଞାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏହି ତମସା ତୀର ମାଟି ହୀନ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ଶୁଭ୍ରତାରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।" "ପାଣିର ଘଡ଼ା ରଖ, ପ୍ରିୟ, ମୋର ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେ; ମୁଁ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବି।" ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇଁ ଭରଦ୍ୱାଜ ଶିଷ୍ୟ ଶିଷ୍ୟତାରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ହାତରୁ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ନେଇ, ବାଲ୍ମୀକି ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅପାର ଅରଣ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ନିକଟରେ ଏକ କ୍ରଞ୍ଚ ପଖି ଦମ୍ପତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଖଣ୍ଡ ଏକାଠି ଘୁରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଡାକ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଥିଲା। ହଠାତ୍, ଏହି ଦମ୍ପତିମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୁରୁଷ କ୍ରଞ୍ଚକୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀ ମାରିଦେଲା, ଯାହାକି ଦ୍ୱେଷର ଆଶ୍ରୟ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ମୁନି ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ମୃତ୍ୟୁରେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ଦେହକୁ ମାଟିରେ ତଡ଼ପୁଥିବା ଦେଖି, ସ୍ତ୍ରୀ କ୍ରଞ୍ଚ ଗଭୀର ଶୋକରେ ବିଳାପ କଲା। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସାଥୀରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ତାମ୍ରମୁଣ୍ଡ, ମଦୋନ୍ମତ ଓ ରଙ୍ଗିନ ପାଖି ଥିବା ଦ୍ୱିଜପକ୍ଷୀ ସାଥୀକୁ ମନେ କରି ଶୋକ କରିଲା। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା। ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଅନ୍ୟାୟ; ଏହି କ୍ରଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକକୁ କାମବଶତଃ ମାରିଥିବା ଶିକାରୀ, ତୁମେ କେବେ ନାମ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ।" ଏହିପରି କହି, ବାଲ୍ମୀକି ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ—"ମୁଁ କଣ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଦେଲି, ପକ୍ଷୀର ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ?" ଏହି ଭାବନାରେ, ତାଙ୍କ ମନକୁ ସଂଯମ କରି, ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଛନ୍ଦରେ ବନ୍ଧା, ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚିତ ଭାବେ ଗଠିତ, ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ଯୋଗେ ଏଭଳି ହେଉ।" ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି, ସ୍ନାନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶେଷ କରି, ବାଲ୍ମୀକି ମନେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଧାରଣ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ, ଅନୁଶାସନପାଳୀ ଓ ପାଣିର ଘଡ଼ା ନେଇ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଶିଷ୍ୟ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାଲ୍ମୀକି ବସି, ଅନ୍ୟ କଥା କରୁଥିଲେ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦେବମଣ୍ଡଳର ମହାପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଉଠି, ମୌନ ରଖି, ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ବନ୍ଦନା କଲେ ଓ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଦେବଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ନମସ୍କାର ଦେଇ, ଶୁଭଚିନ୍ତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ମାନିତ ଆସନରେ ବସି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନୁମତି ପାଇ ବାଲ୍ମୀକି ବସିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ମନେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଦୁଷ୍ଟମନ, ଦ୍ୱେଷପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ବାଳା ଶିକାରୀଙ୍କ କୁକୃତ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।