ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭାରିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଶିଶୁ, ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ କ’ଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ବା ଦେବତାମାନଙ୍କର? ଏହା ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବୈଡୂର୍ୟ ମଣିରେ ଖଚିତ। ଏହି ସୁନାର ଅଭରଣ କାହାର, ଯାହା ଭାଙ୍ଗି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି? ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଶତପର ଛତା କାହାର? ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଦଣ୍ଡ କାହାର? ଏଠି ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ସୁନାର ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଖରମାନେ କିଏ? ଏମିତି ଭୟାନକ ଆକୃତି, ଭୀମ ଦେହ ଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏ? ଏହି ଅଗ୍ନିପରି ଦ୍ୱୀପ୍ତିମାନ୍ ଧ୍ୱଜ କାହାର? ଏହି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ଯୁଦ୍ଧରଥ କାହାର, ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ? ସୁନା ଶୋଭିତ ତୀରଗୁଡ଼ିକ ରଥଚକ୍ର ପରି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ଭୟାନକ ତୀରଗୁଡ଼ିକ କାହାର, ଯାହା ଏଠାରେ ଛିଟି ହୋଇଛି? ଦେଖ, ଦୁଇଟି ତୁଣୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତୀରରେ ଭରିଯାଇଛି। ଏହି ସାରଥି କାହାର, ଯିଏ ଆଘାତ ପାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, ତଥାପି ଚାବୁକ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଛି? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପଥ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ମୋ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଶତଗୁଣ ଶତ୍ରୁତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଛି। ଯଦି ବୈଦେହୀକୁ ନେଇଯିବା, ହତ୍ୟା କରାଯିବା ବା ଖାଇଦିଆଯିବା ଘଟିଛି—ଏହି ବନରେ ଯଦି ତାପସୀ ସୀତା ହରାଇଯିଛି—ତେବେ ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଯଦି ବୈଦେହୀ ଖାଇଦିଆଯିଛି କିମ୍ବା ନେଇଯିବାଯାଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସଂସାରରେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବେ କି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ, ଶୂର ଓ ଦୟାଳୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହେଇପାରନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଦେବମାନେ ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ ଭାବିଛନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ମୃଦୁ, ଲୋକମଙ୍ଗଳେ ନିରତ, ନିୟମିତ ଓ ଦୟାଳୁ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ଧର୍ମ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଦୋଷ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଦିନେ ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବିନାଶ ହେବ। ଯେପରି ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଲୋକ ହରଣ କରେ, ସେପରି ମୁଁ ମୋର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ହରି, ଶକ୍ତିର ଦ୍ୱୀପ୍ତି ଦେଖାଏବି। ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, କିନ୍ନର, ମାନବ—କେହି ମଧ୍ୟ ଏବେ ସୁଖ ନପାଇବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆକାଶ ମୋ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ଦିନେ ମୁଁ ତିନି ଲୋକର ଚରାଚର ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ କରିଦେବି। ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅବରୁଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଲୁଚିଯିବ। ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭାଙ୍ଗିଯିବ, ଝିଲିକା ଶୁଷ୍କ, ଗଛ ଲତା ଓ ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ, ଏବଂ ସାଗର ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବ। ମୁଁ ତିନି ଲୋକକୁ, କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତି ସହିତ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି; ଲୋକନାଥମାନେ ସୀତାକୁ ଅକ୍ଷତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ଫେରାଇବେ ନାହିଁ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସୌମିତ୍ରି, ସେମାନେ ମୋର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବେ; କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ ନାହିଁ। ଆଜି ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱ କେମିତି ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଯିବ, ଏମିତି ତୀରରେ ଛିଦ୍ର ହେବ ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୈଥିଳୀ ପାଇଁ ମୁଁ ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ କ୍ରୋଧୀତ ବାଣର ଶକ୍ତି ଦେଖିବେ। ଆଜି ଦେବ, ଦାନବ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ—କେହି ରହିବେ ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ମୋ କ୍ରୋଧରେ ତିନି ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେବ; ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହେବ। ଏହି ଦିନେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱକୁ ନିୟମହୀନ କରିଦେବି, ବାଣର ବର୍ଷାରେ ସବୁ ଭାଙ୍ଗିଯିବ। ଯଦି ଲୋକନାଥମାନେ ସୀତାକୁ ମୋତେ ଫେରାଇନେଇ, ସେ ଚୋରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ବୈଦେହୀକୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରାଇ ଦେଇନାହାନ୍ତି— ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ, ଚରାଚର ସହିତ, ମୋର ବାଣରେ ରୋଧ କରିଦେବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନପାରିବି। ଏପରି କହି, ରାମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହେଲା, ତାଙ୍କର ଅଠି ଫଟିଉଠିଲା, ତିନି ତାଙ୍କର ଚୀରବସ୍ତ୍ର, କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧି, ଜଟା ବାନ୍ଧିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ରୋଷାନ୍ତିତ ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କ ଦେହ ତିନି ଲୋକ ନଶ୍ୱର କରୁଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲା। ତାପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ ନେଇ, ତାକୁ ଟାଣି, ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଦ୍ୱୀପ୍ତିମାନ୍ ବାଣ ଉଠାଇଲେ, ଯେଉଁଟି ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ, ଶତ୍ରୁନଗର ବିଜେତା, ବାଣକୁ ଧନୁଷ୍ୟରେ ଲଗାଇ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ଦହିଯାଏ, ସେପରି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ— “ଯେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, କାଳ, ଦୈବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେପରି କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦିନେ ଯଦି ସୀତା, ନିର୍ମଳ ମୈଥିଳୀ, ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଆଯିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାନବ, ନାଗ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଲ୍ଟାଇଦେବି।” ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ସୀତା ହରଣର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିମନ୍ତେ ଯୁଗାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳିଉଠିଲେ। ସେ ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣି ଦୃଢ଼ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଦହିଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଯେପରି ଶିବ ଯୁଗାନ୍ତରେ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏପରି ଅଦୃଶ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚିନ୍ତାରେ ଶୁଷ୍କ: “ଯିଏ ଏପରି ମୃଦୁ, ସଂଯମୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ, ସେ ଦୟା ଛାଡ଼ି ଏପରି କ୍ରୋଧକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୋଭା, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତେଜ, ବାୟୁରେ ଗତି, ପୃଥିବୀରେ ଧୈର୍ୟ, ଏବଂ ତୁମରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତି ନିତ୍ୟ ବିରାଜିତ। ଏକ ମାନ୍ୟ ଦୋଷ ପାଇଁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ଏହି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ କାହାର।