ଯଦି ସୀତାଙ୍କର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ମିଳିଲା କିମ୍ବା ସେ ମହିଳା କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ) ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବେ—ଏହିପରି ଆଶା ନେଇ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ମିଶି ମାଟିକୁ ଭଲଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସେମାନେ ଆପସରେ କଥା ହେଲେ। ପଥରେ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା, ମାଟି ଉପରେ ଅନେକ ଫୁଲ ଛିଟିଯାଇଥିଲା। ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଚିହ୍ନିପାରୁଛି। ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ ସୀତା; ମୁଁ ଏହାକୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲି। ମୋ ମନେ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ମାଟି ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏମିତି କରିଛନ୍ତି।” ଏଭଳି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଝରଣା ଭର୍ତ୍ତି ପାହାଡ଼କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ ପାହାଡ଼, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ କି, ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର?” ରାମ, ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରି କଥା କହିଲେ, ଯେପରିକି ସିଂହ ଛୋଟ ପଶୁ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରେ। “ମୋତେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେ, ହେ ପାହାଡ଼, ନାହିଁଲେ ତୋର ସମସ୍ତ ଶିଖରକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିଦେବି।” ଏଭଳି ରାମ ପାହାଡ଼କୁ ମୈଥିଲୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପାହାଡ଼ ଯଦିଓ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା ପରି ଲାଗିଲା, ତଥାପି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲା ନାହିଁ। ତେବେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ପାହାଡ଼କୁ କହିଲେ, “ମୋ ତୀରର ଅଗ୍ନିରେ ତୁମେ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବ। ସମସ୍ତଠାରେ ତୁମେ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ହେବ, ଘାସ, ଗଛ, ପତ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ; କିମ୍ବା ଏହି ନଦୀକୁ ମୁଁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯଦି ତୁମେ ଆଜି ସୀତା ବିଷୟରେ ମୋତେ କିଛି କହିନପାର। ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଯାହାଙ୍କ, ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଯଦି ତୁମେ ଦେଖାଇନପାର, ତେବେ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଦହିଯିବି।” ଏହିପରି କ୍ରୋଧିତ ରାମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଏବଂ ମାଟି ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତ ସୀତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠାଉଠା ଦୌଡ଼ିବା ବେଳେ ପଡ଼ିଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ, ସୀତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଯ୍ୟାତନା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସର ପଦଚିହ୍ନ ଏଠାଉଠା ଛିଟିଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ, ତୁଣୀର ଏବଂ ଭଙ୍ଗ ରଥ ଦେଖିଲେ; ରାମ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କ ସୁନା ଗହଣାର ତିନି ତିନି ଫୁଟିଥିବା ମଣିକି ମାଟି ଉପରେ ଛିଟିଯାଇଛି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମାଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମାଟି ଉପରେ ଗଲା ହେବା ସୁନା ପିଗଳି ଝରିପଡ଼ିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ କିଛି ଅଜଣା ରକ୍ତ ଝରିପଡ଼ିଛି।” “ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭୟଭୀତ ସୀତାକୁ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ଆକ୍ରମଣ କରିଛି, ବିଭାଜିତ କରିଛି କିମ୍ବା ଖାଇଦେଇଛି। ଏଠାରେ ସୀତାକୁ ନେଇ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ଦୟାଳୁ, କାହାର ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ୟ ମଣିମୁକ୍ତା ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏଠାରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି?” “ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ କାହାର? ଏହା କି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର, କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କର, ଯାହା ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରେ ଭରିଆ? କାହାର ସୁନା ଅଭୂଷଣ ଭଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି? କାହାର ରାଜସିକ ଛତା, ଶତରିବି, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ?” “ଦୟାଳୁ, କାହାର ଭଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ଦଣ୍ଡ ଏଠାରେ ଅଛି? ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଓ ସୁନା ଚେଷ୍ଟପ୍ଲେଟ୍ ଥିବା ଖରାମାନେ କାହାର? ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ଦୃଢ଼ ଶରୀର ଥିବା ଏହି ମୃତ ଶତ୍ରୁମାନେ କାହାର? ଏହି ଯୁଦ୍ଧଧ୍ୱଜ କାହାର, ଯାହା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଛି?” “କାହାର ଯୁଦ୍ଧରଥ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଛି, ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଦୟାଳୁ? ସୁନା ଶୋଭିତ ଶରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ, ରଥର ଚକ୍ର ପରି ଛିଟିଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶରଗୁଡ଼ିକାହାର, ଯାହା ଛିଟିଯାଇ ଅଛି? ଦୁଇ ତୁଣୀର ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଶରରେ ଭରିଆ। କାହାର ସାରଥି, ଯିଏ ମୃତ ହୋଇଛି, ଏଉଁଠି ଚାବୁକ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରି ଅଛି? ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପଥ।" "ଦୟାଳୁ, ଦେଖ, ମୋ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତା କେତେ ଗୁଣିବାରେ ବଢ଼ିଯାଇଛି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ରୂପ ବଦଳାଇପାରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଦେଲେ। ବୈଦେହୀକୁ ଯଦି ହରାଯାଇଛି, ମରିଗଲେ କିମ୍ବା ଖାଇଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲା ନାହିଁ।" "ବୈଦେହୀକୁ ଯଦି ଖାଇଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ଉଠାଇ ନେଇଯାଯାଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ଦୟାଳୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, କିଏ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବ?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରଭୁ, ଶୂର ବି ଓ ଦୟାଳୁ ବି, ଅଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହେବାକୁ ପାରନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ମୃଦୁ, ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ନିଯୁକ୍ତ, ସଂଯମୀ ଓ କରୁଣାମୟ।" "ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିପରି ମୋ ଧର୍ମ ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ଦୋଷ ହୋଇଗଲା; ଏହି ଧର୍ମ ଆଜି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ କରିଦେବ।" "ଯେପରି ମହାସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଲୋକକୁ ହରିନେଇଥାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମୋର ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଅପସାରଣ କରି ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇଉଠିବି।" "ନ ଯକ୍ଷ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବ, ନ ପିଶାଚ, ନ ରାକ୍ଷସ, ନ କିନ୍ନର, ନ ମାନବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେହି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆକାଶ ମୋ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ଚଳନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ ଆଜି ଏହି ଆକାଶ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ହେଇଯିବ।