ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁଜଣେ ଶୋକାକୁଳ ହେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଖୋଜୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେ ଆସି ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁପରି ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିବି; ଏହି ବଡ଼ ପଶୁମାନେ ମୋତେ ଆଗାଗି ଦେଖୁଛନ୍ତି ।” ରାମ ଦେଖିଲେ, ପଶୁମାନେ ଯେଉଁପରି ଭାବରେ ଉଙ୍ଗାଇ କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ଯେଉଁପରି ତାଙ୍କର କିଛି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଭାବୁକ ହୃଦୟରେ ଚୋକିଆଉଥିବା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ପଶୁମାନେ ଅଚାନକ ଉଠିବା କରିଲେ । ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି ଆକାଶକୁ ଉଙ୍ଗାଇ କରିଲେ—ଏହି ଦିଗରେ ମୈଥିଲୀକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଯିଥିଲା । ସେମାନେ ଏହି ଦିଗରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ପଛକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ପଶୁମାନେ ପଥ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ । ପୁଣି, ଏହି ପଶୁମାନେ ଅନେକ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହା ଦେଖୁଥିଲେ, ରାମ ସେମାନଙ୍କର ଉଙ୍ଗାଇ ଓ ଅର୍ଥ ଧରିଲେ । ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭା ଭାଇଁକୁ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ‘ସୀତା କେଉଁଠି?’ କହିଲେ, ପଶୁମାନେ ଅଚାନକ ଉଠିଲେ ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ପଶୁମାନେ ଭୂମି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଆସନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯିବା ।” ସେ କହିଲେ, “ଯଦି ସୀତାଙ୍କୁ ଯିବାର କିଛି ଚିହ୍ନ ମିଳେ, କିମ୍ବା ଏହି ଦିଗରେ ମହିଳା ଦେଖାଯିବେ—” ରାମ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ,” ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କରିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ରାମ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏପରି ଦୁଇ ଭାଇ ଆପସରେ କଥା କରୁଥିଲେ । ପଥରେ ଫୁଲ ପଡ଼ିଥିବା ଭୂମିକୁ ଦେଖି ରାମ ଦେଖିଲେ, ଭୂମିରେ ଫୁଲର ବର୍ଷା ପଡ଼ିଆଉଛି । ବିର ରାମ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଚିହ୍ନିପାରୁଛି ।” “ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ବନରେ ସୀତା ବାନ୍ଧି ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ ଓ ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।” “ସେମାନେ ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ।” ଏପରି କହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଙ୍କୁ କହିଲେ । ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୃଦୟରେ, ଜଳ ନିର୍ଭର ପାହାଡ଼କୁ କହିଲେ, “ପାହାଡ଼ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ତାକୁ, ଯାହା ଦେହ ରୂପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନ୍ଦର?” “ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ଏହି ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ?” ରାମ ପାହାଡ଼ ଉପରେ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, ସିଂହ ଯେପରି ଛୋଟ ପଶୁ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରେ । “ପାହାଡ଼, ତୁମେ ମୋତେ ସୀତାକୁ ଦେଖା, ସୁନ୍ଦର ରୂପରେ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ, ନହେଲେ ମୁଁ ତୁମର ସମସ୍ତ ଶିଖର ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି ।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ପାହାଡ଼ ମୈଥିଲୀକୁ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କୁ ସୀତାକୁ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ପାହାଡ଼ ଉପରେ କହିଲେ, “ମୋର ଅଗ୍ନିମୟ ବାଣରେ ତୁମେ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବ ।” “ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଘାସ, ଗଛ, ପତ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ; କିମ୍ବା ଆଜି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ନଦୀକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି ।” “ଯଦି ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ସୀତା, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୁହଁ ଥିବା ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିନାହାଁ ।” ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ । ସେ ଭୂମିରେ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସ ଚାପର ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତ ସୀତା, ରାମ ପାଇଁ ଆଶା କରି, ଏପଟେ ସେପଟେ ଦୌଡ଼ିଥିଲେ । ସେ ବିଦେହୀଙ୍କ ଚାପ ଦେଖିଲେ, ରାକ୍ଷସ ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ; ସୀତା ଓ ରାକ୍ଷସର ଚାପ ବିକ୍ରମ ଦେଖିଲେ । ଭଙ୍ଗ ଧନୁ, ଭଙ୍ଗ ତୁଣୀର, ଓ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଥିବା ରଥ ଦେଖି ରାମ, ଭୟଭୀତ ହୃଦୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ । “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ବିଦେହୀଙ୍କ ଅଳଙ୍କାରର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ।” “ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ଭୂମି ସମସ୍ତେ ଦିଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟା ଦେଖାଉଛି, ଏବଂ ଅଜଣା ରକ୍ତ ଫୁଟା ଦେଖାଉଛି ।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଦେହୀକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଭାଙ୍ଗି, କିମ୍ବା ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯେଉଁପରି ରୂପ ନେଇପାରନ୍ତି ।” “ସୀତା ପାଇଁ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ରୁଢ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ।” “କୋମଳ, ଏଠି ଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗ ଧନୁ, ମୁକୁତ ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଧନୁ କାହାର?” “ବାଳକ, ଏହା କି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଧନୁ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ଧନୁ, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ବିଲ୍ଲତ୍ତି ମଣିରେ ଶୋଭିତ?” “କାହାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି? ଏବଂ କାହାର ରାଜଛତା, ଶତ ରିବ୍ସ ଓ ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ?” “କୋମଳ, ଏଠି ଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଦଣ୍ଡ କାହାର? ଏବଂ ଏହି ଖରାମାନେ, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚରେ ଶୋଭିତ—” “ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ, ଦୃଢ଼ ଦେହରେ—କାହାର ଏହି ମୃତ ଶରୀର? ଏବଂ କାହାର ଯୁଦ୍ଧପତାକା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏଠି ପଡ଼ିଛି?” “କାହାର ଯୁଦ୍ଧରଥ, ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଏଠି ପଡ଼ିଛି, କୋମଳ? ଶରଗୁଡ଼ିକୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ, ରଥଚକ୍ରପରି ବିକ୍ରମ ହୋଇଛି ।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ, ଏଠି ବିକ୍ରମ ହୋଇ ଚିହ୍ନିତ; ଦୁଇ ତୁଣୀର ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଶରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।” “କାହାର ରଥଚାଳକ, ମୃତ ହୋଇ ଚାବୁକ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଛି? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଏକ ରାକ୍ଷସର ପଥ ।” “ଦେଖ, କୋମଳ, ମୋ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ, ଭୟଙ୍କର ହୃଦୟ ଓ ରୂପବଦଳ କରିପାରିବା, ଏକ ଶତଗୁଣ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଛି ।” “ଯଦି ବିଦେହୀକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯିବା, ମୃତ କରିବା, କିମ୍ବା ଖାଇଦେଇଛି—ଯଦି ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ହରାଇଯିଛି—ତେବେ ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲା ନାହିଁ ।